🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मा हा 'नित्य' म्हणजे काळाच्या पलीकडे असलेला आहे. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो सर्व चराचर सृष्टीत व्यापून उरला आहे. तो 'शाश्वत' आणि 'अचल' आहे, म्हणजे त्यात कोणताही बदल किंवा हालचाल होत नाही. तो 'सनातन' आहे, म्हणजे त्याला सुरुवात किंवा शेवट नाही. अर्जुनाला उपदेश करताना ते सांगतात की या सत्याबद्दल मनात कोणतीही शंका (निभ्रांत) ठेवू नकोस. हे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर मृत्यूचे भय उरत नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा एखाद्या गोष्टीच्या विनाशाची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) अविनाशी आहे. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, स्वतःच्या आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि त्याचे गुणधर्म समजावून सांगत आहेत जेणेकरून त्याचा मोह दूर व्हावा.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व समजावून सांगतात. ज्ञानी पुरुष शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा माणूस बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि विचारांचे चक्र चालू असेल, तर ते 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. जो हा भेद ओळखतो, तोच खरा आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास ती कष्टाची वाटत नाहीत.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्माचे गुपित सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी विविध कर्मे करत असली, तरी आत्मा हा स्वतः काहीही करत नाही. तो केवळ साक्षी असतो. हे 'अकर्तृत्व' (न करण्याचे तत्व) आत्म्याच्या मूळ स्वभावातच आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो कर्मात अडकत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मांपासून अलिप्त असतो. हे ज्ञान प्राप्त होणे म्हणजेच मोक्षाच्या मार्गावर चालणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता, आपण केवळ एक माध्यम आहोत ही भावना ठेवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःच्या कष्टाचा गर्व न करता, मिळालेली बुद्धी आणि परिस्थिती ही ईश्वरी देणगी आहे असे मानल्यास मन शांत राहते.

शरीराद्वारे होणाऱ्या कर्मांच्या पलीकडे आत्मा कसा अकर्ता आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.