🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या साधकाला आपल्या अंतर्यामी असलेल्या आत्मस्वरूपाचा परमानंद प्राप्त झाला आहे, त्याला बाह्य विषयांच्या क्षणभंगुर सुखाची ओढ उरत नाही. तो बाह्य जगाचा पूर्णपणे विसर पडलेल्या अवस्थेत असतो. अशा वेळी तो केवळ सुखाचा अनुभव घेत नाही, तर तो स्वतःच ते 'आत्मसुख' बनतो. म्हणजेच ज्ञाता आणि ज्ञेय यातील द्वैत संपून तो ब्रह्मानंदात विलीन होतो.

जेव्हा आपण एखाद्या चांगल्या कामात किंवा छंदात पूर्णपणे एकाग्र होतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा विसर पडतो. तसेच, जर आपण मनाची शांती स्वतःच्या आत शोधली, तर बाह्य संकटांचा आपल्याला त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी जर मन शांत असेल, तर बाहेरच्या आवाजाचा अभ्यासावर परिणाम होत नाही.

आत्मसुख प्राप्त झालेल्या पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. तो सूर्याचे उदाहरण देतात. सूर्य जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या क्रियेत किंवा त्यामुळे होणाऱ्या परिणामांत अडकत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या फळापासून आणि कर्तेपणापासून मुक्त राहून लोककल्याणासाठी कर्मे करत राहते. कर्माचा परिणाम त्याच्या आत्मस्वरूपाला स्पर्श करू शकत नाही.

आपण जेव्हा समाजात किंवा कुटुंबात काम करतो, तेव्हा 'मीच हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य म्हणून काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत करताना 'मी उपकार करतोय' असे न मानता 'हे माझे कर्तव्य आहे' असे मानणे म्हणजे कर्तेपणाचा त्याग होय.

ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्ञानी पुरुष कर्मात लिप्त न होता सूर्याप्रमाणे अलिप्त राहून कशी कर्मे करतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.