🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, या जगात कोणतीही गोष्ट कर्माशिवाय अस्तित्वात राहू शकत नाही. निसर्गाचा नियमच असा आहे की प्रत्येक सजीव काही ना काही क्रिया करत असतो. जर एखादा मनुष्य म्हणत असेल की मी सर्व कर्मांचा त्याग केला आहे, तर तो केवळ एक भ्रम आहे. कर्माचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करणे, हे स्वतःच एक मानसिक कर्म आहे. शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया जसे की श्वास घेणे, पाहणे किंवा विचार करणे हे देखील कर्मच आहे. त्यामुळे कर्माचा बाह्यतः त्याग करण्यापेक्षा कर्माचे मर्म समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा जबाबदाऱ्या टाळण्याचा प्रयत्न करतो, पण तसे केल्याने उलट मानसिक ताण वाढतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा करून तो टाळला, तरी त्याचे मन अभ्यासाच्या विचारात किंवा इतर निरर्थक गोष्टींत गुंतलेलेच असते, जे एक प्रकारचे नकारात्मक कर्मच आहे. त्याऐवजी आपले कर्तव्य आनंदाने स्वीकारणे हाच खरा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सांगत आहेत की भौतिक जगात पूर्णपणे कर्मशून्य होणे अशक्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या ज्ञानाची व्याप्ती स्पष्ट करतात. कस्तुरीचा कण आकाराने कितीही लहान असला, तरी त्याच्या प्रत्येक अंशात सुगंध भरलेला असतो. तो सुगंध कणापासून वेगळा करता येत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मबोध झाला आहे, त्याच्या बुद्धीचा किंवा मनाचा कोणताही कोपरा अज्ञानाने व्यापलेला नसतो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्व, विचार आणि भावना केवळ शुद्ध ज्ञानाने (बोध) ओतप्रोत भरलेली असतात. त्याच्या जगण्यातून केवळ चैतन्याचाच सुगंध दरवळतो.

आपल्या अंगी असलेले चांगले गुण हे केवळ दाखवण्यापुरते नसावेत, तर ते आपल्या स्वभावाचा अविभाज्य भाग असावेत. उदाहरणार्थ, जर आपण प्रामाणिक असू, तर तो प्रामाणिकपणा आपल्या प्रत्येक छोट्या कृतीत कस्तुरीच्या सुगंधासारखा दिसला पाहिजे.

स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना, त्याचे ज्ञान त्याच्या अंतःकरणात कसे भिनलेले असते, हे स्पष्ट करण्यासाठी माउली कस्तुरीचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या मनाला वाटेल तसे वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत किंवा नैतिक) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा निष्काळजीपणे न करता 'उत्तम' रीतीने, म्हणजे पूर्ण कौशल्याने पार पाडावे. या सर्वांत महत्त्वाची अट म्हणजे 'फळाशा सांडूनि' - म्हणजेच त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फायद्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात न ठेवता ते ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने करावे. अशा प्रकारे केलेले कर्म मनुष्याला बंधनात टाकत नाही, तर त्याची प्रगती करते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ न घालवता, आपले मुख्य कर्तव्य असलेला 'अभ्यास' अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आसक्ती न धरता आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.