🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सात्त्विक बुद्धीचे वर्णन करतात. शरद ऋतूमध्ये आकाश निरभ्र असते आणि त्यावेळचा पूर्ण चंद्र अत्यंत शीतल आणि तेजस्वी प्रकाश देतो. त्याचप्रमाणे, जेव्हा माणसाचे अंतःकरण शुद्ध होते, तेव्हा त्याच्या मनात सात्त्विक विचारांचा उदय होतो. हा विचार साधकाला आत्मज्ञानाकडे नेतो आणि त्याच्या जीवनातील अज्ञानरूपी अंधकार दूर करतो. हे मनाच्या स्थिरतेचे आणि प्रसन्नतेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण शांत आणि सकारात्मक असतो, तेव्हा आपल्याला कठीण प्रसंगातही योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादाच्या वेळी रागावण्याऐवजी शांत राहून विचार केला तर प्रश्न लवकर सुटतो.

ज्ञानेश्वरीच्या या भागात संत ज्ञानेश्वर महाराज सात्त्विक गुणामुळे प्राप्त होणाऱ्या मानसिक स्थैर्याचे आणि स्पष्टतेचे वर्णन करत आहेत.