🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या स्वरूपाचे सखोल वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानी होतो, तेव्हा तो जगातील सर्व कर्मे करत असूनही त्या कर्मांचा त्याला अभिमान नसतो. जसे भाजलेले बी जमिनीवर पेरले तरी त्यातून पुन्हा रोप किंवा अंकुर येत नाही, तसेच ज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा फळाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे लक्षण आहे, जिथे शरीर कर्म करते पण आत्मा अलिप्त राहतो.

आपण आपले दैनंदिन काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण 'मीच हे केले' असा अहंकार ठेवू नये. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याचा हट्ट धरला नाही, तर ते कर्म आपल्याला मानसिक शांती देते आणि बंधनात अडकवत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो साधक आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागून देतो, तो आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो. त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा लाभाची अपेक्षा नसते. असा मनुष्य जरी जगाच्या दृष्टीने सर्व प्रकारची कर्मे करत असला, तरी त्याच्या मनात 'मी करतोय' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे फळ किंवा पाप-पुण्य लागत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्मासारखेच निष्काम असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम किती उत्तम करू शकतो' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेतल्यास त्यांना तणाव जाणवणार नाही.

निष्काम कर्म करणाऱ्या व्यक्तीला कर्माचे बंधन कसे लागत नाही, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचा शेवट एकाच आत्मज्ञानात होतो. ज्याप्रमाणे एकाच वस्तूचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न शब्दांचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे संन्यास आणि योग हे एकाच परमार्थाचे दोन पैलू आहेत. अज्ञानी लोकांना यात भेद वाटतो, परंतु अनुभवी पुरुषाला समजते की फलाची आशा सोडून कर्म करणे (योग) आणि कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) हे दोन्ही एकाच स्थितीत विलीन होतात.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतेही काम करताना ते 'माझे कर्तव्य' म्हणून केले (योग) किंवा 'मी कर्ता नाही' या भावनेने केले (संन्यास), तर दोन्हीमुळे आपल्याला मनःशांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे हे योग आणि संन्यास दोन्हीचे सार आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मूलतः एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.