🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत भयानक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशयापेक्षा मोठे आणि घोर पाप या जगात दुसरे कोणतेही नाही. संशय हा केवळ मनाचा एक विचार नसून तो माणसाच्या अध:पाताचे मुख्य कारण आहे. ज्ञानेश्वर माऊलींनी संशयाला 'विवसी' (म्हणजेच सर्वस्व गिळून टाकणारी डाकिण किंवा राक्षसी) असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे ही शक्ती समोर येईल त्या गोष्टीचा नाश करते, त्याचप्रमाणे संशय माणसाचे ज्ञान, बुद्धी, सुख आणि प्रगती यांचा पूर्णपणे नाश करतो. संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात शांती लाभते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा जवळच्या व्यक्तींवर सतत संशय घेतला, तर आपण कधीही प्रगती करू शकणार नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने स्वतःच्या अभ्यासावर संशय घेतला, तर तो आत्मविश्वासाने परीक्षा देऊ शकणार नाही आणि अपयशी होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजेच 'संशय' याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा आपल्या इच्छेनुसार आपली सहाही अंगे (चार पाय, डोके आणि शेपटी) आपल्या कडक पाठीच्या कवचाखाली ओढून घेतो, तेव्हा ती बाहेरून कोणालाही इजा पोहोचवता येत नाहीत. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण असते, तो बाह्य जगातील शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या विषयांत न अडकता आपली इंद्रिये अंतर्मुख करतो. विषयांचा त्याग करून जो आत्मस्वरूपात रममाण होतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. हे इंद्रियनिग्रहाचे सर्वोच्च शिखर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमुळे मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा विषयाकडे वळवणे आणि बाह्य प्रलोभने टाळणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली कासवाच्या दृष्टान्तातून इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष देहबुद्धी सोडून वागत असतो. तो जरी शरीराने लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पेरले तरी त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त अंतःकरणाने केलेले कर्म फळ देत नाही आणि व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अशा कर्मालाच 'साचोकारें' म्हणजे खरोखर अकर्म म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय न घेता ती ईश्वरी सेवा मानणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात का अडकवत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.