🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करत आहेत की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे कोणतेही कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम (झकविली) झटकून टाकणे आवश्यक आहे. अज्ञानामुळे निर्माण झालेली ही व्याकुळता किंवा दुःख पूर्णपणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने सत्याचा स्वीकार करून कर्तव्याला सामोरे जावे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या अपयशाने किंवा संकटाने खचून जातो, तेव्हा रडत बसण्यापेक्षा त्या परिस्थितीचा स्वीकार करून पुढे जाणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले म्हणून रडत बसण्यापेक्षा, पुढच्या वेळी अधिक चांगला अभ्यास करण्याचा निर्धार करणे म्हणजे 'वृथा उद्वेग' सोडणे होय.

आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ दूर करून व्यर्थ शोक थांबवण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक 'मी' (अहंकार) आणि 'माझे' (ममत्व) या दोन मानसिक बेड्या तोडतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व संकुचित राहत नाही. तो सर्व चराचर सृष्टीशी एकरूप होतो. अशा व्यक्तीला स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही. तो विश्वाचाच एक भाग बनून मुक्तपणे वावरतो. हीच खरी शांती आणि मुक्तीची अवस्था आहे, जिथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात आपण 'हे माझे आहे' किंवा 'मी हे केले' या विचारांमुळे तणावात असतो. जर आपण कामात आपलेपणा ठेवला पण फळाची किंवा मालकीची हाव सोडली, तर आपण अधिक आनंदी राहू शकतो. उदाहरण: एखादे सामाजिक कार्य करताना 'मी करतोय' हा गर्व न ठेवता 'हे ईश्वराचे कार्य आहे' असे मानणे.

अहंकार आणि ममत्व सोडलेल्या स्थितप्रज्ञाच्या मुक्त स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व कर्मांचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्म करणे. परंतु, ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की ज्या ठिकाणी फळाची आशा सोडली जाते (संन्यास), तिथेच कर्माचे खरे कौशल्य (योग) प्रकट होते. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम उद्दिष्ट चित्तशुद्धी आणि आत्मज्ञान हेच असल्याने ते भिन्न नसून एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार सोडणे आणि फळाची चिंता न करणे म्हणजे संन्यास आणि योग एकत्र आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या ईर्ष्येने न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळणे.

संन्यास आणि कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.