🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मोद्धाराचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात आपला खरा मित्र किंवा शत्रू आपण स्वतःच असतो. जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवून स्वतःला अधोगतीपासून वाचवले, तर आपण आपले मित्र होतो. पण जर आपण स्वतःला विषयांच्या आहारी जाऊ दिले, तर आपणच आपले शत्रू बनतो. मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे प्रयत्न महत्त्वाचे आहेत, हा या ओवीचा मुख्य गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय (उदा. आळस) सोडायची असते, तेव्हा दुसरे कोणीही आपल्याला मदत करू शकत नाही. आपल्याला स्वतःलाच निश्चय करून त्यातून बाहेर पडावे लागते. स्वतःला शिस्त लावणे हाच स्वतःचा मित्र होण्याचा मार्ग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की आत्मोद्धारासाठी स्वतःचे प्रयत्न आणि मनावर ताबा असणे किती आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवी जीवनात अटळ आहे. कर्माचा त्याग करणे हा दुःखावरचा उपाय नाही. त्याऐवजी, कर्म करण्याची 'युक्ती' किंवा कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि योग्य पद्धतीने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्मातच कुशलता शोधणे हा खरा मार्ग आहे.

जर एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा कंटाळा येत असेल, तर त्याने गणित सोडवणे सोडू नये. त्याऐवजी, त्याने ते विषय समजून घेण्याची नवी पद्धत (युक्ती) शोधली पाहिजे. अशाने त्याला विषयाची गोडी लागेल आणि यशही मिळेल.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्मयोगाचा मार्ग समजावून सांगताना स्पष्ट करतात की कर्तव्यापासून पळून जाणे योग्य नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.