🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व आणि विषाद स्पष्टपणे दिसून येतो. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना, गुरूंना आणि आप्तांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन भावनिकदृष्ट्या खचला आहे. त्याला हा प्रश्न पडला आहे की, ज्यांच्यासोबत आपण लहानाचे मोठे झालो, ज्यांच्याकडून विद्या घेतली, त्यांनाच केवळ राज्यासाठी मारणे हे कितपत योग्य आहे? ही ओवी मानवी मनातील 'मोह' आणि 'कर्तव्य' यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण रागाच्या भरात किंवा स्वार्थापोटी आपल्याच जवळच्या व्यक्तींचे नुकसान करायला निघतो, तेव्हा क्षणभर थांबून अर्जुनासारखा विचार केला पाहिजे की आपण हे काय करत आहोत. उदाहरणार्थ, कौटुंबिक वादात टोकाची भूमिका घेण्यापूर्वी त्याचे परिणाम आपल्याच माणसांवर काय होतील, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि संभ्रमित झाला आहे, तो युद्धाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, माणसाने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा आणि 'मी कर्ता आहे' या अहंकाराचा त्याग करावा. 'नि:संगु' होणे म्हणजे कर्मात न अडकणे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य (जे आपल्या वाट्याला आले आहे) कोणत्याही स्वार्थाशिवाय करतो, तेव्हा ते कर्मच 'योग' बनते. अर्जुनासाठी युद्ध हे त्याचे विहित कर्म होते, म्हणून त्याला ते नि:संग होऊन करण्यास सांगितले आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष देणे म्हणजे नि:संग होणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेपेक्षा विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, खरे योगी आपली सर्व कर्मे केवळ 'आत्मशुद्धी' या एकाच उद्देशाने करतात. त्यांच्या मनात कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही अभिलाषा किंवा वासना नसते. ज्याप्रमाणे एखादा आरसा स्वच्छ केल्यावर त्यात आपले रूप स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा माणूस स्वार्थ सोडून कर्म करतो, तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. हे योगी आपली इंद्रिये, बुद्धी आणि शरीर यांना कर्मात गुंतवतात, पण त्यांचे मन मात्र फळाच्या अपेक्षेपासून मुक्त असते. हीच खरी कर्मयोगाची साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना, 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे होय.

योगी पुरुष आत्मशुद्धीसाठी कशा प्रकारे निष्काम कर्मे करतात, याचे वर्णन येथे केले आहे.