🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली (उचित) कर्मे केली पाहिजेत. ही कर्मे केवळ बाह्यतः न करता ती 'मनोधर्में' म्हणजे मनाच्या पूर्ण एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य म्हणून केलेले कर्म हाच सर्वश्रेष्ठ धर्म (परम धर्म) आहे. हेच मानवी जीवनाचे सार्थक करणारे मुख्य आचरण आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादा विद्यार्थी जेव्हा केवळ गुणांच्या मागे न धावता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करतो, तेव्हा तो या ओवीनुसार 'उचित कर्म' करत असतो. हेच त्याचे कर्तव्य आणि धर्म आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत, जे मोक्षाचे साधन ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या बुद्धीला परमात्म्याशी जोडले आहे (योग), त्याला कर्माच्या फळाची आसक्ती राहत नाही. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात त्याचे सर्व संशय, भीती आणि द्वैत नष्ट होते. असा पुरुष स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर असतो. तो जगात सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे पाप किंवा पुण्य लागत नाही. तो पूर्णपणे मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता काम केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच कर्मबंधनातून मुक्त होणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो मनुष्य आत्मज्ञान आणि योगामध्ये स्थिर असतो, त्याला कर्माची बंधने कशी बाधत नाहीत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नसते, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) आकर्षणात सहज अडकतो. हे विषय सुरुवातीला सुखद वाटतात, पण ते माणसाचे विवेकबुद्धीरूपी धन चोरून नेतात. इंद्रिये जिंकल्याशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, असे महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर ताबा ठेवला नाही आणि फक्त चवीसाठी अयोग्य पदार्थ खाल्ले, तर आपले आरोग्य बिघडते. म्हणजेच इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपण आपले आरोग्य गमावतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.