🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाची प्राप्ती होण्यासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. केवळ वरवरचे ज्ञान असून चालत नाही, तर इंद्रियांवर ताबा असेल तरच ते ज्ञान टिकून राहते आणि मनुष्याला 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेपर्यंत पोहोचवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीमध्ये कुरुक्षेत्राच्या भूमीचे महत्त्व सांगत आहेत. कुरुक्षेत्र हे केवळ एक साधे मैदान नसून ते 'धर्मक्षेत्र' आहे, जिथे सत्याचा आणि असत्याचा निवाडा होणार आहे. या पवित्र ठिकाणी संपूर्ण पृथ्वीवरील बलाढ्य राजे आपापल्या बाजूने (पांडव किंवा कौरव) लढण्यासाठी सज्ज झाले आहेत. 'अहोरात्र' या शब्दातून युद्धाची तीव्रता आणि राजांची युद्धासाठीची आतुरता दिसून येते. हे ठिकाण नैतिक संघर्षाचे केंद्र बनले आहे असे ज्ञानेश्वर माऊली सुचवतात.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात असतो, तेव्हा आपण आपल्या मूल्यांशी (धर्माशी) तडजोड करू नये. उदाहरण: परीक्षेत कॉपी करण्याची संधी असतानाही प्रामाणिक राहणे, हे आपल्या वैयक्तिक 'कुरुक्षेत्रावर' धर्माचे पालन करण्यासारखे आहे.

महाभारताच्या युद्धाची पार्श्वभूमी सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्राच्या पवित्र भूमीचे आणि तिथे जमलेल्या राजांचे वर्णन करत आहेत.