🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. हेच कर्माचे कौशल्य आहे जे मनुष्याला संसारातून मुक्त करते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच निष्काम कर्म आहे.

श्रीकृष्ण, ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून, अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचे रहस्य सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरली आहेत, तोच खरा ज्ञानी होय. बाह्य जगातील भोग (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) हे विषासारखे घातक असतात. जो या विषयांच्या आहारी जात नाही आणि ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच जीवनात पूर्णत्व प्राप्त करतो. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हीच आत्मज्ञानाची पहिली पायरी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला सोशल मीडिया, जंक फूड किंवा इतर व्यसनांचे आकर्षण वाटते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणारा विद्यार्थी या तत्त्वाचे पालन करतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.