🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला संदेश स्पष्ट करतात. अर्जुन मोहामुळे आणि संभ्रमामुळे युद्ध करण्यास टाळाटाळ करत होता. महाराज म्हणतात की, ही चिंता 'झकविली' म्हणजे तुला फसवणारी आणि तुझ्या कर्तव्यापासून दूर नेणारी आहे. क्षत्रियाचे परम कर्तव्य म्हणजे अधर्माविरुद्ध लढणे. त्यामुळे मनातील सर्व शंका आणि भीती त्यागून, कृतीसाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'धनुष्य हाती घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून आपल्या जबाबदारीचा स्वीकार करणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कामाला घाबरतो किंवा गोंधळतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करून कामाला सुरुवात करावी. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास खूप आहे म्हणून रडत न बसता, पुस्तक हातात घेऊन अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ आणि भीती सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला जीवनाचे एक शाश्वत सत्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जन्म आणि मृत्यू हे सृष्टीचे अटळ नियम आहेत. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि हे सर्व 'स्वभावसिद्ध' म्हणजे निसर्गतःच घडणारे आहे. शरीराचा नाश होणे हा त्याचा धर्मच आहे. त्यामुळे जे अपरिहार्य आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा सतत त्याचाच विचार करून दुःखी होणे व्यर्थ आहे. आत्म्याचे अमरत्व ओळखून देहाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करणे हाच खरा विवेक आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या गोष्टी घडतात (उदा. एखादे नुकसान किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग), तेव्हा रडत न बसता तो निसर्गाचा नियम आहे असे मानून मन शांत ठेवणे. उदाहरण: खेळात हार झाली तर दुःख करण्यापेक्षा तो खेळाचा एक भाग आहे असे स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला जन्म-मृत्यूच्या चक्राची अपरिहार्यता आणि निसर्गनियमांबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची खरी व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ कर्म सोडून देणे नव्हे, तर कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहणे होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच 'अकर्म' स्थिती (म्हणजेच कर्माचा अहंकार नसणे) प्राप्त करते, तेव्हाच त्याला खरा संन्यासी म्हटले जाते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना, 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हाच खरा संन्यास आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्म करूनही माणूस त्यापासून मुक्त राहू शकतो.