🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात 'अकर्म' दिसते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, त्याच्या अकर्मातही 'कर्म' असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याच्याकडे आहे, तोच खरा योगी आणि ज्ञानी पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आत्मा हा त्रिकालाबाधित सत्य आहे. तो कोणत्याही शस्त्राने नष्ट होऊ शकत नाही किंवा कोणत्याही क्रियेने त्याला बाधा पोहोचत नाही. अर्जुन आपल्या नातेवाईकांच्या मृत्यूच्या भीतीने व्याकुळ झाला होता, त्याला उद्देशून महाराज म्हणतात की, ज्याचा कधी नाशच होऊ शकत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. हा देह नश्वर आहे पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी वस्तू हरवतो किंवा अपयशाने खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपले मूळ सामर्थ्य आणि अस्तित्व बाह्य बदलांनी नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी आपले ज्ञान आणि शिकण्याची क्षमता संपत नाही, म्हणून निराश न होता प्रयत्न सुरू ठेवावेत.

अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे धर्माच्या चौकटीत बसणारे (सधर्म) आहे, तेच कर्म करावे. अशा कर्माला ओझे न मानता ते अत्यंत मंगलमय आणि ईश्वरी सेवा मानून करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पवित्र भावनेने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हेच 'उचित कर्म' आहे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता, आपले ज्ञान वाढवण्यासाठी आणि ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने (मंगल मानून) केल्यास त्याला अधिक आनंद आणि यश मिळते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म आणि स्वधर्माचे पालन करणे हे कसे श्रेष्ठ आहे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.