🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सोपे पण सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे कर्म शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार समोर आले आहे, ते टाळू नये. महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना 'मी करतोय' हा अहंकार आणि 'मला काय मिळेल' ही फळाची आसक्ती (संग) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर आत्मोन्नतीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ घालवण्यापेक्षा, 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून वाचणे म्हणजे आसक्ती सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्म कसे करावे हे समजावून सांगत आहेत, त्यावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे कर्म 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे धर्माने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा नाईलाजाने न करता 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना त्याच्या फळाची किंवा फायद्याची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा आपण फळाचा विचार सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या विचारात वेळ न घालवता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना केवळ उत्तराची चिंता न करता, प्रत्येक पायरी अचूक सोडवण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्म कसे करावे हे स्पष्ट करत आहेत.