🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. तर कर्म करत असतानाच त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार आणि फळाची आशा सोडणे, हीच खरी कर्मातून मुक्त होण्याची युक्ती आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नौकेच्या साहाय्याने पाणी ओलांडतो, त्याचप्रमाणे कर्माच्याच साहाय्याने (निष्काम भावनेने) कर्माचे बंधन तोडता येते. ही 'योगयुक्ती' अर्जुनाने समजून घ्यावी असा उपदेश येथे केला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य उत्तम रीतीने पार पाडणे आणि निकालाची चिंता न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग न करता, ते युक्तीने कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सात्त्विक बुद्धीचे वर्णन करतात. शरद ऋतूमध्ये आकाश निरभ्र असते आणि त्यावेळचा पूर्ण चंद्र अत्यंत शीतल आणि तेजस्वी प्रकाश देतो. त्याचप्रमाणे, जेव्हा माणसाचे अंतःकरण शुद्ध होते, तेव्हा त्याच्या मनात सात्त्विक विचारांचा उदय होतो. हा विचार साधकाला आत्मज्ञानाकडे नेतो आणि त्याच्या जीवनातील अज्ञानरूपी अंधकार दूर करतो. हे मनाच्या स्थिरतेचे आणि प्रसन्नतेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण शांत आणि सकारात्मक असतो, तेव्हा आपल्याला कठीण प्रसंगातही योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वादाच्या वेळी रागावण्याऐवजी शांत राहून विचार केला तर प्रश्न लवकर सुटतो.

ज्ञानेश्वरीच्या या भागात संत ज्ञानेश्वर महाराज सात्त्विक गुणामुळे प्राप्त होणाऱ्या मानसिक स्थैर्याचे आणि स्पष्टतेचे वर्णन करत आहेत.