🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे (किं कर्म किमकर्मेति...) मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कोणते कार्य करावे (कर्म) आणि कोणते करू नये किंवा कर्माचा त्याग म्हणजे काय (अकर्म), यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी मोठे विद्वान आणि ज्ञानी पुरुषही या बाबतीत संभ्रमात पडतात. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तर्काच्या आधारे कर्माची गती समजणे अशक्य आहे, कारण कर्माचे स्वरूप अत्यंत गहन आहे.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला 'काय करावे' आणि 'काय टाळावे' असा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करणे हे कर्म वाटते, पण ती मदत जर त्याला आळशी बनवत असेल तर ते अकर्म ठरू शकते. अशा वेळी केवळ स्वतःच्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी लोकांचे मार्गदर्शन घेणे आवश्यक असते.

भगवान श्रीकृष्णांच्या शिकवणीनुसार कर्म आणि अकर्म यांचे खरे स्वरूप समजून घेण्यातील क्लिष्टता ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व अतिशय सोप्या उदाहरणाने स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपले जुने आणि फाटलेले वस्त्र टाकून देतो आणि आनंदाने नवीन वस्त्र परिधान करतो, अगदी त्याच सहजतेने 'चैतन्य' म्हणजेच आत्मा एका जीर्ण झालेल्या शरीराचा त्याग करतो आणि दुसऱ्या नवीन शरीरात प्रवेश करतो. मृत्यू म्हणजे जीवनाचा शेवट नसून ते केवळ एका वस्त्रांतरासारखे आहे, हे या ओवीतून सुचवले आहे.

जीवनातील बदलांना घाबरू नये. उदाहरण: ज्याप्रमाणे आपण आपला जुना मोबाईल बदलून नवीन घेतो पण त्यातील माहिती (Data) तीच राहते, तसेच शरीर बदलले तरी आत्मा तोच असतो. हे समजल्यास मृत्यूची भीती वाटत नाही.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगताना शरीराची तुलना वस्त्रांशी करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे गुपित सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार असतो, तोपर्यंत कर्माची फळे त्याला चिकटतात आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. परंतु, जेव्हा साधक कर्माचा त्याग न करता केवळ कर्मातील 'कर्तेपणाचा' (अहंकाराचा) त्याग करतो, तेव्हा तीच कर्मे त्याला बंधनात टाकू शकत नाहीत. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, पण त्याचे चित्त कर्माच्या फळापासून अलिप्त असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने मदत केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःकडे न घेता ती ईश्वराची सेवा मानणे.

अहंकाराचा त्याग करून कर्म केल्यास ते कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.