🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे आणि पुनर्जन्माचे अत्यंत सुंदर विवेचन करतात. ते म्हणतात की, या जगात ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे आणि ज्याचा मृत्यू झाला आहे, तो पुन्हा कोणत्या ना कोणत्या रूपात जन्माला येतोच. हे जन्म-मृत्यूचे चक्र विहिरीवरील रहाटगाडग्याप्रमाणे (घटिकायंत्र) आहे. ज्याप्रमाणे रहाटाची गाडगी एकदा खाली जातात, भरतात आणि पुन्हा वर येतात, तसेच जीवाचे आहे. हा निसर्गाचा शाश्वत नियम आहे, त्यामुळे मृत्यूचे दुःख करणे व्यर्थ आहे.

जीवनातील चढ-उतार किंवा संकटाच्या वेळी खचून न जाता हे समजून घेणे की परिस्थिती नेहमी बदलत असते. उदाहरण: जर परीक्षेत अपयश आले, तर निराश न होता पुन्हा प्रयत्न करणे, कारण अपयशानंतर यशाचे चक्र नक्कीच येते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजावून सांगत असताना, माउली जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'ब्राह्मी स्थिती' प्राप्त करण्याचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत माणसाला आपल्या शरीराचा अभिमान असतो, तोपर्यंत त्याला आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. जेव्हा साधक 'देहभाव' (मी केवळ शरीर आहे ही भावना) त्यागून देहापलीकडे असलेल्या आत्मतत्त्वाचा विचार करतो, तेव्हाच तो संशयरहित होऊन परब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे सर्व दुःखांचा अंत आणि शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा आपल्या रूपाचा किंवा शरीराचा खूप गर्व करतो. हा गर्व किंवा अहंकार सोडल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी 'हे शरीर नश्वर आहे पण माझा आत्मा अविनाशी आहे' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज ब्राह्मी स्थितीचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.