🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे कर्म 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे धर्माने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा नाईलाजाने न करता 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना त्याच्या फळाची किंवा फायद्याची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. जेव्हा आपण फळाचा विचार सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या विचारात वेळ न घालवता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना केवळ उत्तराची चिंता न करता, प्रत्येक पायरी अचूक सोडवण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्म कसे करावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या कृतीचा प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः' या भगवद्गीतेतील तत्त्वाचा हा विस्तार आहे. जर एखादी श्रेष्ठ व्यक्ती नीतिमत्तेने आणि कर्तव्याने वागली, तर समाज आपोआपच त्या मार्गाचे अनुसरण करतो. नेत्याचे किंवा मार्गदर्शकाचे वर्तन हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' (Standard) ठरते, म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी नेहमी आदर्श आचरण ठेवले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी शिस्तीने आणि प्रेमाने वागली, तर मुलेही तसेच संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही त्याचेच अनुकरण करतात.

श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा समाजावर काय परिणाम होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे अर्जुना, तू विनाकारण मनात संभ्रम का निर्माण करत आहेस? जर तू तुझ्या क्षत्रिय धर्माचा विचार केलास, तर तुला समजेल की या प्रसंगी युद्ध करणे हेच तुझे परम कर्तव्य आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्यासाठी सर्वात कल्याणकारी असते. आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म पार पाडणे हाच खरा मार्ग आहे, असे मार्गदर्शन येथे केले आहे.

जेव्हा आपण आपल्या कर्तव्याबद्दल संभ्रमात असतो, तेव्हा आपल्या मूळ जबाबदाऱ्यांकडे लक्ष देऊन निर्णय घ्यावा. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह सोडून अभ्यास करणे हा त्याचा 'विद्यार्थी धर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि स्वधर्माचे पालन करण्याच्या महत्त्वाची आठवण करून देत आहेत.