🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि परिस्थितीनुसार जे योग्य (उचित) कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची अभिलाषा (अहेत) नसावी. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्तव्य पूर्ण एकाग्रतेने आणि निस्पृह भावनेने पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, उलट ते चित्तशुद्धीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या कर्मचाऱ्याने पगाराच्या किंवा पदोन्नतीच्या केवळ विचारात न पडता, आपले काम हीच सेवा मानून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म कसे करावे हे सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात अकर्म दिसते. याउलट, जो केवळ शरीर शांत ठेवून बसतो पण मनात वासना आणि विचारांचे चक्र चालू ठेवतो, त्याला अकर्मातही कर्मच घडत असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा बुद्धीमान आणि योगी होय. कर्माचा अहंकार सोडणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते केवळ आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म अनुभवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अद्वितीयत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मानवी जीवनाला शुद्ध करणारी ज्ञानापेक्षा मोठी कोणतीही शक्ती नाही. जसे सूर्याला प्रकाशासाठी दुसऱ्या दिव्याची गरज नसते, तसेच ज्ञानाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू समर्थ नाही. हे ज्ञान बाह्य जगात शोधून सापडत नाही, तर जेव्हा साधक कर्मयोग आणि भक्तीने परिपक्व होतो, तेव्हा ते त्याच्या अंतःकरणात आपोआप प्रकट होते.

दैनंदिन जीवनात केवळ माहिती गोळा करणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. एखाद्या गोष्टीचा सखोल अनुभव आणि त्यातून मिळणारा विवेक म्हणजे खरे ज्ञान. उदाहरण: संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता, परिस्थितीचे शांतपणे आकलन करून मार्ग काढणे हे ज्ञानाचे लक्षण आहे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील ३८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची महती सांगत आहेत.