🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'जीवन्मुक्ती'चे लक्षण सांगत आहेत. सामान्य माणूस सुखासाठी बाह्य जगावर आणि विषयांवर अवलंबून असतो, परंतु जो योगी आपल्या अंतरात्म्यात डोकावतो, त्याला तिथेच अक्षय सुखाचा ठेवा सापडतो. 'आत्मबोध' म्हणजे स्वतःचे खरे स्वरूप ओळखणे. ज्याला हे ज्ञान झाले आहे, त्याचे मन बाह्य जगातील द्वंद्वांनी (सुख-दुःख) विचलित होत नाही. असा पुरुष देहाने या जगात वावरत असला, तरी त्याचे अस्तित्व परब्रह्माशी एकरूप झालेले असते. त्याला मोक्षासाठी मृत्यूची वाट पाहावी लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा बाह्य गोष्टींमध्ये (उदा. नवीन वस्तू खरेदी करणे किंवा इतरांची स्तुती) आनंद शोधतो, जो तात्पुरता असतो. या ओवीचा वापर करून आपण हे शिकू शकतो की, जेव्हा आपण ध्यान किंवा शांत चिंतनाद्वारे स्वतःच्या मनाशी जोडले जातो, तेव्हा आपल्याला मिळणारी शांती ही कायमस्वरूपी असते. उदाहरणार्थ, कामाच्या तणावात बाहेरून उपाय शोधण्यापेक्षा ५ मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आंतरिक सुख मिळते.

बाह्य विषयांत सुख न शोधता स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या जीवन्मुक्त महात्म्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी झालेल्या शंखनादाचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा पांडवांच्या सैन्याने शंख फुंकले, तेव्हा तो आवाज इतका प्रचंड होता की त्याने केवळ आकाशच व्यापले नाही, तर पृथ्वीवरील दऱ्या (खांचरें) आणि पर्वतांची शिखरेही हादरून गेली. त्या आवाजाचे प्रतिध्वनी सर्वत्र उमटले, ज्यामुळे वातावरणात एक प्रकारचा दरारा निर्माण झाला. हे पांडवांच्या आत्मबलाचे आणि विजयाचे प्रतीक आहे. निसर्गही त्यांच्या या महान कार्याला प्रतिसाद देत असल्याचे येथे सूचित होते.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सत्याच्या मार्गाने करतो, तेव्हा आपला आत्मविश्वास इतका प्रबळ असावा की त्याचा प्रभाव सभोवतालच्या वातावरणावर पडला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्याची सुरुवात करताना आपला आवाज आणि निश्चय इतका ठाम असावा की समाजात त्याचे सकारात्मक पडसाद उमटतील.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडवांनी केलेल्या शंखनादाचा प्रचंड प्रभाव सांगत आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.