🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ कर्म करणे महत्त्वाचे नाही, तर कर्माच्या माध्यमातून 'अकर्म' स्थिती गाठणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा न धरता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बाधत नाही. यालाच 'अकर्मता' म्हणतात. हे साध्य करून देणारे जे ज्ञान आहे, तेच सर्वश्रेष्ठ आहे. कर्माचा त्याग न करता कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे हेच खरे ज्ञान आहे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचा नाश करण्याची ही युक्ती ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम प्रकारे करेन' असा विचार करणे म्हणजे कर्मात अकर्मता आणणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ विजयासाठी न खेळता खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे हे श्रेष्ठ ज्ञान आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि ज्ञान यांचा संबंध स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञान कर्माला बंधनातून मुक्त करते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग पुरेसा नाही, तर अंतर्मनातून विषयांची ओढ संपवून आत्मस्वरूपाच्या आनंदात रममाण होणे म्हणजे खरी स्थिरता आहे. जेव्हा इंद्रिये ताब्यात असतात, तेव्हाच मनुष्याला आत्मज्ञानाचा खरा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासात किंवा कामात लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मोबाईल किंवा इतर विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून स्वतःला दूर ठेवणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासात आनंद मानणे.

अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे आणि आत्मसुखाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्म (काय करावे) आणि अकर्म (काय करू नये किंवा कर्माचा अभाव) यांतील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. केवळ पुस्तकी ज्ञान असून चालत नाही, कारण अत्यंत बुद्धिमान आणि विवेकी लोकही या विषयाच्या गुंतागुंतीमुळे संभ्रमात पडतात. कर्माची गती गहन असल्यामुळे त्याचे यथार्थ स्वरूप केवळ बुद्धीने चटकन लक्षात येत नाही, त्यासाठी आत्मिक दृष्टीची आवश्यकता असते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गोंधळतो की एखादी कृती करणे योग्य आहे की नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या चुकीच्या गोष्टीविरुद्ध आवाज उठवणे हे आपले कर्म आहे की शांत राहणे हे अकर्म? अशा वेळी घाईने निर्णय न घेता विवेकाने विचार करावा, कारण मोठ्यांनाही यात मोह पडू शकतो.

भगवद्गीतेतील कर्म आणि अकर्म यांच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याची गहनता स्पष्ट करत आहेत.