🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या ओढीपासून आपल्या इंद्रियांना पूर्णपणे रोखू शकतो, तोच खरा ज्ञानी आहे. केवळ शाब्दिक ज्ञान असून चालत नाही, तर ज्याचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण आहे, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियजय होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून मनाला एकाग्र करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मस्वरूपाचे वर्णन करतात. आत्मा हा अकर्ता आहे. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान होते, तेव्हा त्याच्यातील 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तृत्व) आणि 'मी करून घेतो' (कारयितृत्व) ही भावना नष्ट होते. अशा स्थितीत केलेली क्रिया ही कर्म न ठरता केवळ एक नैसर्गिक व्यापार ठरते, ज्यामुळे व्यक्ती कर्माच्या फळाला बांधील राहत नाही. हेच खरे संन्यासयोगाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार टाळावा. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत केल्यावर 'मी उपकार केले' असे न वाटता, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास मन शांत राहते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याच्या अकर्तेपणाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे याचा निर्णय स्वतःच्या आवडीनिवडीवर किंवा 'मनोधर्मावर' घेऊ नये. अनेकदा आपले मन आपल्याला सोयीचे तेच करायला सांगते, पण ते कदाचित अधर्म असू शकते. म्हणून शास्त्राने किंवा नीतिमत्तेने जे 'उचित' ठरवले आहे, तेच करावे. स्वतःच्या मनाचे पूर्वग्रह आणि स्वार्थ बाजूला ठेवून विवेकाने कर्माची निवड करावी.

एखाद्या विद्यार्थ्याला खेळायला जावेसे वाटते (मनाचा हट्ट), पण उद्या परीक्षा असल्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. अशा वेळी मनाचा हट्ट सोडून कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म कसे करावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक कसा ओळखावा हे स्पष्ट करत आहेत.