🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्मामुळे मी बांधला जाईन किंवा कर्माचे फळ काय मिळेल, हा जो मनाचा गोंधळ (झकविली) आहे, तो तू सोडून दे. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' म्हणजे कर्माच्या अधीन न होता, फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणे. जेव्हा माणूस निष्काम भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापेक्षा श्रेष्ठ ठरतो आणि कर्मावर विजय मिळवतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारात अडकण्यापेक्षा आपले काम प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने हरण्याच्या भीतीपेक्षा खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करण्यावर लक्ष द्यावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाच्या चिंतेतून मुक्त होऊन धैर्याने आपले कर्तव्य बजावण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वैयक्तिक आवडी-निवडी, राग-लोभ किंवा मनाचे छंद (मनोधर्म) बाजूला ठेवले पाहिजेत. जीवनात जे कर्म प्राप्त झाले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) व शास्त्रसंमत (विहित) आहे, तेच आचरणात आणले पाहिजे. स्वैराचार सोडून कर्तव्याचे पालन करणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला अनेकदा एखादे काम करायचा कंटाळा येतो किंवा ते आवडत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा आला तरी 'मनोधर्म' (मनाची लहर) बाजूला ठेवून 'विहित कर्म' म्हणून अभ्यास केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वतःच्या मनाच्या लहरी सोडून विहित कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.