🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाची मनःस्थिती स्पष्ट करतात. अर्जुन श्रीकृष्णाला म्हणतो की, ज्यांच्यासाठी आपण राज्य आणि सुखाची इच्छा करतो, तेच जर या युद्धात मारले जाणार असतील, तर अशा विजयाचा काय उपयोग? रक्ताने माखलेले राज्य आणि सुख मला नको आहे. स्वजनांच्या हत्येतून मिळणारे श्रेय मला दिसत नाही. अर्जुनाचा हा मोह त्याच्या क्षात्रधर्मापेक्षा त्याच्या वैयक्तिक नात्यांना अधिक महत्त्व देत आहे, ज्यामुळे तो कर्तव्यापासून विचलित होत आहे.

जेव्हा आपण आपल्या ध्येयासाठी आपल्या प्रियजनांचे नुकसान करत असतो, तेव्हा आपण थांबून विचार केला पाहिजे की ते यश खरोखर आनंदाचे असेल का? उदाहरण: व्यवसायात यश मिळवताना कुटुंबाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करणे चुकीचे आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे पाहून अर्जुन व्याकुळ झाला आहे आणि त्यांच्या हत्येतून मिळणाऱ्या विजयाच्या अर्थावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मानवी बुद्धी स्थिर होऊ शकत नाही. साधकाने जेव्हा जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवला, तेव्हा त्याची बुद्धी कोणत्याही बाह्य दबावाशिवाय नैसर्गिकरित्या (स्वभावें) स्थिर होते. ही स्थिती इतकी उच्च असते की, मनामध्ये विषयांची केवळ ओढच संपत नाही, तर त्यांचे स्मरण किंवा नावही शिल्लक राहत नाही. हीच खरी 'स्थितप्रज्ञ' अवस्था होय.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांपासून स्वतःला दूर ठेवणे, हे इंद्रिय संयमाचे एक व्यावहारिक उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर विजय मिळवल्याने बुद्धी कशी स्थिर होते, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराची प्रक्रिया एका सुंदर रूपकाद्वारे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे जग म्हणजे एक चित्र आहे आणि आपले 'मन' हे त्या चित्रासाठी वापरलेले कापड (वस्त्र) आहे. जोपर्यंत मन अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत आपल्याला हा संसार सत्य वाटतो. परंतु, जेव्हा साधनेने किंवा ज्ञानाने हे मनरूपी वस्त्र फाटते (म्हणजेच मनाचा लय होतो), तेव्हा अज्ञानाचा आणि भ्रमाचा पडदा कायमचा दूर होतो. अशा स्थितीत साधकाला बाह्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शुद्ध आत्मस्वरूपाचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा छोट्या गोष्टींनी घाबरतो किंवा दुःखी होतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजणे हा मनाचा भ्रम आहे. जेव्हा आपण मनाला शांत करतो आणि सत्याचा शोध घेतो, तेव्हा तो भीतीचा 'पडदा' फाटतो आणि आपल्याला खरी परिस्थिती समजते. मन शांत ठेवल्यास आपण कठीण प्रसंगातही स्थिर राहू शकतो.

मनाचा लय झाल्यावर भ्रमाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.