🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मसाक्षात्काराच्या अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ते आकाशाचे उदाहरण देतात - जर आकाशात आकाश मिळवले, तर ते वेगळे दिसत नाही, ते एकरूपच असते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी' (जीवात्मा) आणि 'परमात्मा' यांच्यातील भेद संपतो. तो स्वतःच्या मूळ चैतन्य स्वरूपात पूर्णपणे विलीन होतो. ही स्थिती द्वैतभाव नष्ट होऊन केवळ शुद्ध स्वरूपाचा अनुभव येण्याची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण स्वतःला इतरांपेक्षा वेगळे किंवा श्रेष्ठ-कनिष्ठ समजतो, तेव्हा हा विचार करावा की आपण सर्व एकाच चैतन्याचा भाग आहोत. उदाहरणार्थ, रागाच्या वेळी स्वतःला शांत करण्यासाठी 'मी मूळचा शांत स्वरूपाचा आहे' हा विचार करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्यातील अद्वैत स्थितीचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. आत्मज्ञानी पुरुष सर्व लौकिक कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. जसे कमळाचे पान पाण्यातच वाढते, पण पाण्याचा एक थेंबही त्यावर थांबत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून अलिप्त असतो. कर्माचे फळ त्याला बाधत नाही कारण त्याचे चित्त ईश्वराशी जोडलेले असते. तो कर्माचा कर्ता स्वतःला मानत नाही, तर ती ईश्वरी इच्छा मानतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करावा, पण निकालाच्या चिंतेत किंवा यशाच्या गर्वात अडकून पडू नये.

आत्मज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्याच्या मनातील संशय हा केवळ अज्ञानातून जन्माला येतो. हा संशय आत्मस्वरूपाच्या विस्मरणाने दृढ होतो आणि प्रगतीच्या मार्गात अडथळा ठरतो. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याप्रमाणे अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय नष्ट करण्यासाठी 'विवेक' आणि 'आत्मज्ञान' या शस्त्रांचा वापर करणे आवश्यक आहे. जोपर्यंत मनात संशय आहे, तोपर्यंत कर्मयोग साध्य होत नाही, म्हणून ज्ञानाने त्याचा संहार करणे हाच एकमेव मार्ग आहे.

अभ्यास करताना किंवा एखादे नवीन काम करताना 'मला हे जमेल का?' असा संशय मनात आला, तर विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवून तो संशय दूर करावा आणि आत्मविश्वासाने कामाला लागावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून उत्पन्न झालेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.