🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. जो पुरुष सर्व विषयांच्या ठिकाणी ममत्वरहित असतो, ज्याच्या अंतःकरणात बाह्य परिस्थितीमुळे कधीही विकार निर्माण होत नाहीत, ज्याला एखादी चांगली गोष्ट प्राप्त झाल्यावर अतिशय आनंद होत नाही आणि वाईट गोष्ट घडल्यावर जो त्याचा द्वेष करत नाही, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात पूर्णपणे स्थिर झाली आहे असे समजावे. तो जगातील द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो.

आपल्या दैनंदिन जीवनात अनेक चढ-उतार येतात. जेव्हा आपल्याला परीक्षेत चांगले गुण मिळतात किंवा नोकरीत बढती मिळते, तेव्हा हुरळून न जाता आणि जेव्हा एखादे नुकसान होते तेव्हा खचून न जाता शांत राहणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे. उदाहरणार्थ, खेळात हार झाली तरी समोरच्या खेळाडूचे कौतुक करणे आणि स्वतःच्या चुकांतून शिकणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे वर्णन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञान प्राप्त करण्याची पद्धत सांगतात. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी आत्मज्ञानाचा अनुभव देणारे सद्गुरू आहेत, तिथे जाऊन त्यांची मनापासून सेवा करावी. अहंकाराचा त्याग करून त्यांना साष्टांग दंडवत घालावा. जेव्हा शिष्य अशा प्रकारे नम्र होतो आणि सेवाभावाने गुरूंच्या जवळ जातो, तेव्हाच त्याला प्रश्न विचारण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. अशा नम्र शिष्याने विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे गुरू आनंदाने देतात आणि त्याला ज्ञानबोध करतात. हे केवळ माहिती मिळवणे नसून गुरू-शिष्य परंपरेतील एक पवित्र समर्पण आहे.

दैनंदिन जीवनात एखादी कला किंवा विद्या शिकताना आपल्या मार्गदर्शकांप्रती नम्रता ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला संगीताचे शिक्षण घ्यायचे असेल, तर गुरूंचा आदर केल्यास आणि त्यांच्या सूचनेनुसार सराव (सेवा) केल्यास विद्या लवकर प्राप्त होते.

सद्गुरूंना शरण जाऊन ज्ञान कसे प्राप्त करून घ्यावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.