🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा बोध झाल्यावर शोक करणे निरर्थक आहे. अर्जुनाने आपल्या अंतःकरणात या विवेकाचा विचार करावा. जेव्हा मनुष्याला हे समजते की आत्मा कधीही मरत नाही, तेव्हा मृत्यूचे भय आणि त्याबद्दलचा शोक मावळतो. हा केवळ तात्त्विक विचार नसून जीवनातील कठीण प्रसंगात स्थिर राहण्यासाठी दिलेला एक मानसिक आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी 'हे कायमस्वरूपी नाही' असा विचार केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरणार्थ: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास रडत न बसता, 'पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेईन' असा विचार करणे म्हणजे विवेकाने वागणे होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला शोक सोडून विवेकाने वागण्याचा सल्ला देत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे त्याच्यासाठी 'उचित' म्हणजे विहित आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वात मोठे कर्तव्य आहे. कर्म करताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू न देता, फळाची आशा न धरता आणि पूर्ण निष्ठेने ते पार पाडावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य योग्य रीतीने पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म भक्ती बनते.

दैनंदिन जीवनात, जसे की विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि मन एकाग्र करून केल्यास त्यांना उत्तम ज्ञान प्राप्त होते. हेच 'उचित कर्म' आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) मन लावून करण्यास सांगत आहेत, याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, संसारातील विषयांचा उपभोग घेतल्यावर कालांतराने त्यात वीट येतो, पण आत्मज्ञान हे असे आहे की त्यात प्रत्येक क्षणी नवीन गोडी (आनंद) निर्माण होते. हे ज्ञान कधीही जुने होत नाही. म्हणून अर्जुनाला ते विनंती करतात की, प्रपंचाच्या व्यापातून थोडे मन काढून या नित्य नूतन अशा ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न कर.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टी शिकतो, पण आत्मिक शांती देणाऱ्या ज्ञानासाठी रोज किमान १०-१५ मिनिटे वाचन किंवा मनन करावे. उदाहरण: धावपळीच्या जीवनात मनाला शांत ठेवण्यासाठी ज्ञानेश्वरी किंवा भगवद्गीतेचा एक श्लोक समजून घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानाची गोडी कशी अक्षय असते हे स्पष्ट करत आहेत.