🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अद्वैत तत्त्वज्ञान स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आकाशात दिसणारे निळेपण किंवा ढग हे आकाशाचाच एक आभास असतात आणि शेवटी ते आकाशातच विरून जातात, त्याप्रमाणे जीवात्मा हा वेगळा नसून तो परमात्म्याचाच प्रकाश आहे. जेव्हा आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा हा वेगळेपणाचा भास संपतो आणि केवळ एकच शुद्ध आत्मा उरतो. आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच अनुभवतो.

आपल्या मनातील भीती किंवा राग हे तात्पुरते ढग आहेत असे समजावे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी येणारा ताण हा मनाचा एक आभास आहे, तो शांतपणे स्वीकारला की तो निघून जातो आणि आपले मूळ शांत स्वरूप उरते.

दुसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि द्वैताचा आभास कसा संपतो, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार पूर्णपणे नाहीसा होतो आणि सर्व सृष्टी स्पष्ट दिसू लागते, त्याचप्रमाणे जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा अज्ञानाचा पडदा कायमचा फाटतो. हे ज्ञान केवळ स्वतःलाच ओळखत नाही, तर ते त्या परब्रह्माचे दर्शन घडवते. अज्ञान असेपर्यंतच माणसाला 'मी' आणि 'माझे' असा भ्रम असतो, पण ज्ञानाच्या प्रकाशात सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा गैरसमजातून वागतो. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण जेव्हा टॉर्चचा प्रकाश (ज्ञान) पडतो, तेव्हा भीती नष्ट होते. तसेच, जीवनातील दु:ख हे अज्ञानामुळे असते, सत्याचा शोध घेतल्यास शांती मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानाचा नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे महत्त्व अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले, समाजासाठी आणि स्वतःसाठी योग्य असलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना त्यात कोणतीही कसर सोडू नये, ते 'उत्तम' प्रकारेच करावे. मात्र, हे करत असताना त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची किंवा फायद्याची हाव धरू नये. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म बंधनास कारणीभूत न ठरता मुक्तीचा मार्ग बनते. कर्माचा दर्जा हा फळाच्या इच्छेवर नाही, तर कर्माच्या शुद्धतेवर अवलंबून असतो.

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या खेळाडूने सामन्याच्या निकालाची (हार किंवा जीत) चिंता न करता, केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. यामुळे तणाव कमी होतो आणि कामगिरी सुधारते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची आशा सोडून स्वधर्म किंवा कर्तव्य कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.