🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे (स्वतःच्या कर्तव्याचे) महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये प्राप्त झालेली असतात. जरी ती कर्तव्ये आचरताना कठीण वाटली किंवा त्यात काही त्रुटी दिसल्या, तरी ती सोडून दुसऱ्याच्या कर्तव्याचा स्वीकार करू नये. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे आणि यशाचे खरे मर्म आहे. परधर्माचे आचरण दिसायला सोपे वाटले तरी ते भयावह असते, म्हणून स्वतःच्या वाट्याला आलेले कर्मच निष्ठेने करावे.

आपल्याला दिलेली जबाबदारी प्रामाणिकपणे पार पाडणे. उदाहरण: एका विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा कंटाळा आला म्हणून तो सोडून देणे चुकीचे आहे; कष्ट झाले तरी त्याने आपले मुख्य कर्तव्य (अभ्यास) पूर्ण केले पाहिजे, कारण तेच त्याच्या प्रकृतीला साजेसे आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्वतःच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देतात, मग ते कर्तव्य कितीही कठीण का वाटेना.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेवर प्रकाश टाकतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक हालचाल नव्हे. कर्माचे स्वरूप अत्यंत सूक्ष्म आहे. एखादी गोष्ट करणे (कर्म), ती न करणे (अकर्म) आणि चुकीच्या पद्धतीने करणे (विकर्म) यातील फरक ओळखण्यासाठी बुद्धीची गरज असते. जो मनुष्य कर्माच्या मुळाशी असलेला हेतू आणि त्यातील फळाची आसक्ती ओळखतो, तोच खरा 'विचक्षण' किंवा ज्ञानी होय. कर्मात अकर्म पाहणे म्हणजे कार्य करत असतानाही कर्तेपणाचा अहंकार न ठेवणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना आपला हेतू काय आहे, याचा विचार करणे म्हणजे कर्माचे लक्षण ओळखणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी करणे हा कर्माचा योग्य दृष्टिकोन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माची गती गहन असल्याचे सांगत आहेत, त्याचेच स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी प्रगतीतील सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे 'काम' किंवा अनियंत्रित वासना होय. हा शत्रू इंद्रियांच्या माध्यमातून आपल्या बुद्धीवर ताबा मिळवतो. जर आपण सुरुवातीलाच इंद्रियांना संयमित केले (इंद्रियदमन), तर या वासनेला मिळणारे बळ संपते. ज्याप्रमाणे अन्नाशिवाय शरीर क्षीण होते, त्याप्रमाणे विषयांच्या अभावी हा पापरूपी 'महामदन' (काम) स्वतःहून नष्ट होतो. हा आत्मज्ञानाचा मार्ग मोकळा करण्याचा प्रभावी उपाय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी सोशल मीडिया पाहण्याचा मोह होतो, तेव्हा जाणीवपूर्वक स्वतःला थांबवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते आणि वाईट सवयी सुटतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की पापाचे मूळ असलेल्या 'कामाचा' (वासनेचा) नाश करण्यासाठी सर्वात आधी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे.