🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष हा इंद्रियांच्या क्रियांपासून अलिप्त असतो. जरी डोळे पाहण्याचे, कान ऐकण्याचे किंवा इतर इंद्रिये आपापल्या विषयांत गुंतलेली दिसली, तरी तो पुरुष हे जाणतो की ही केवळ प्रकृतीची हालचाल आहे. इंद्रिये त्यांच्या स्वभावानुसार आणि शक्तीनुसार विषयांकडे ओढली जातात, पण शुद्ध आत्मा या सर्व क्रियांमध्ये कर्ता नसून केवळ साक्षी असतो. हा 'अकर्तेपणाचा' भाव संन्यासयोगाचा गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून द्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना किंवा खेळताना, शरीर आणि मन त्यांचे काम करत आहेत असे समजून मनावरचा ताण कमी करावा आणि कामात एकाग्र व्हावे.

आत्मज्ञानी पुरुष इंद्रियांच्या व्यवहारात असूनही त्यापासून कसा अलिप्त असतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना कुरुक्षेत्रावरील प्रसंगाकडे वळवत आहेत. अर्जुन हा केवळ एक योद्धा नसून तो मानवी मनाचे प्रतीक आहे. जेव्हा अर्जुन मोहग्रस्त झाला आणि त्याचे मन संकटात (विषादात) सापडले, तेव्हा त्याने नेमकी काय कृती केली, हे सांगण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज श्रोत्यांना एकाग्रतेने ऐकण्याचे आवाहन करतात. 'सावध' होणे म्हणजे केवळ जागे राहणे नव्हे, तर अंतर्बाह्य सजग होऊन ज्ञानाचे ग्रहण करणे होय. हा अध्याय सांख्ययोगाचा असून तो आत्मज्ञानाचा पाया रचतो, म्हणून श्रोत्यांची एकाग्रता महत्त्वाची आहे.

कोणतीही महत्त्वाची गोष्ट शिकताना किंवा ऐकताना आपले मन विचलित होऊ न देता पूर्णपणे एकाग्र (सावध) ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिक्षकांनी शिकवताना जर आपण 'सावध' राहून ऐकले, तरच कठीण विषय सहज समजतो.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनातील गोंधळ आणि त्याच्या कृतींचे वर्णन सांगण्यास सुरुवात करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, केवळ कर्म केल्याने मनुष्य बांधला जात नाही, तर कर्मामागील 'अहंकार' (मी कर्ता आहे ही भावना) आणि 'फळाची आशा' (हे केल्यावर मला काय मिळेल ही ओढ) यामुळे तो संसारात अडकतो. जेव्हा एखादा साधक ही आसक्ती आणि अहंकार पूर्णपणे त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ती कर्मे करूनही तो अलिप्त राहतो. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष कर्मे करूनही त्यांच्या पाप-पुण्याने लिप्त होत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, आपले काम सर्वोत्तम पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना 'मी उपकार केले' असा विचार न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे.

अहंकार आणि फळाची आशा सोडल्यास मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.