🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. जो मनुष्य विवेकाने आपल्या अज्ञानाचा नाश करतो, त्याला कर्माचे फळ किंवा कर्माचा अभिमान उरत नाही. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात आत्मज्ञान पूर्णपणे ठाम झालेले असते. तो संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे 'मीपण' नष्ट झालेले असते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने करावीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानी पुरुषाची लक्षणे स्पष्ट करत आहेत.