🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या रहस्याचे (वर्म) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्म करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म करत असतानाच त्यातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आशा' सोडून देणे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला सर्वश्रेष्ठ आहे. यालाच 'नैष्कर्म्य' सिद्धी म्हणतात, जिथे कर्म करूनही त्याचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयापेक्षा खेळाच्या कौशल्यावर लक्ष दिल्यास तो तणावमुक्त राहून उत्तम खेळू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचे मर्म आणि कर्मातील अकर्म समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे लक्षण सांगताना कासवाचे उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा गरज नसते, तेव्हा आपली मान आणि पाय कवचाच्या आत ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये सहजपणे बाजूला काढू शकतो, त्याचे मन स्थिर झाले आहे असे समजावे. हे इंद्रियदमन जबरदस्तीने नसून ते स्वाभाविक आणि सहज असावे लागते. जेव्हा बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा इंद्रिये आपोआपच विषयांकडून निवृत्त होतात.

जेव्हा आपण सोशल मीडिया किंवा जंक फूडच्या मोहात पडतो, तेव्हा कासवाप्रमाणे स्वतःवर नियंत्रण मिळवून त्यापासून दूर होणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, जिथे इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण शरीर धारण केल्यावर काही ना काही कृती करावीच लागते. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नाही. खरा उपाय म्हणजे कर्म करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाची किंवा फायद्याची हाव सोडून देणे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य म्हणून काम करतो आणि फळाची चिंता करत नाही, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. यालाच 'अनासक्ती' म्हणतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे मनावरचा ताण कमी होतो आणि अभ्यास अधिक चांगला होतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य बजावण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.