🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. जो मनुष्य कर्म करत असतानाही स्वतःला अकर्ता मानतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही) आणि जो कर्म न करताही मनात कर्माचे विचार घोळवत असतो, या दोन्हीतील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी. आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे बंधन उरत नाही, हेच 'डोळसपणे' पाहणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ गुणांच्या मागे न लागता विषयाच्या आनंदासाठी वाचणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यांतील सूक्ष्म फरक समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर इंद्रियनिग्रह हा अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या ओढीपासून बाजूला काढून स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते. असा संयमी पुरुषच 'स्थितप्रज्ञ' या अवस्थेला पोहोचण्यास योग्य असतो. केवळ बाह्य त्याग महत्त्वाचा नसून, मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे येथे अभिप्रेत आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. यामुळे एकाग्रता वाढून यश मिळते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याची फळे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीला त्याच्या स्वभावानुसार आणि समाजातील त्याच्या स्थानानुसार (आश्रम) काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. जेव्हा मनुष्य ही कर्तव्ये 'स्वधर्म' म्हणून स्वीकारतो, तेव्हा ती करताना त्याला कोणताही मानसिक ताण किंवा शारीरिक थकवा (श्रम) जाणवत नाही. उलट, विहित कर्माचे आचरण करणे हे नैसर्गिक आणि सहज असते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, योग्य कर्म फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपल्याला दिलेली जबाबदारी जर आपण आपले कर्तव्य समजून आनंदाने पार पाडली, तर त्या कामाचा आपल्याला कंटाळा येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हे ओझे न मानता आपले कर्तव्य मानले, तर त्याला अभ्यासात गोडी वाटते आणि कष्ट जाणवत नाहीत.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की स्वधर्माचे पालन करणे हे सहज असून त्यात कोणतेही कष्ट नसतात, हेच ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात.