🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचे रहस्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) फळाची आशा न धरता करणे हाच खरा योग आहे. कर्म सोडण्यापेक्षा ते ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे श्रेष्ठ आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आपले क्षत्रिय कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश येथे केला आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली जबाबदारी टाळू नये. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा न करता, ते आपले कर्तव्य समजून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता न करता कर्मावर लक्ष केंद्रित करावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करण्याचे आणि कर्माचा त्याग न करण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या) अवस्थेचे सुंदर वर्णन करतात. पावसाळ्यात सर्व बाजूंनी नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्रात येते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील सर्व प्रलोभने किंवा विषय आले तरी त्याचे मन डळमळीत होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये कायम स्थिर राहतो. केवळ असाच मनुष्य खरी शांती प्राप्त करू शकतो, जो वासनांच्या मागे धावत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यावर अनेक संकटे येतात किंवा अनेक प्रलोभने आपल्याला आकर्षित करतात. अशा वेळी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळो वा अपयश, दोन्ही स्थितीत मन शांत ठेवून पुढच्या वाटचालीचा विचार करणे.

स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी अचल असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (ज्ञानाचा मार्ग) आणि योग (निष्काम कर्माचा मार्ग) यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. बाह्यतः हे दोन मार्ग भिन्न वाटले तरी त्यांचे ध्येय आणि फळ एकच आहे. ते एक सुंदर उदाहरण देतात: जसे एकाच वस्तूचे किंवा अर्थाचे वर्णन करण्यासाठी आपण दोन भिन्न समानार्थी शब्द वापरतो, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि फळाची आशा न धरता कर्म करणे (योग) या दोन्ही क्रिया शेवटी साधकाला एकाच आत्मज्ञानापर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे या दोघांमध्ये द्वैत मानणे चुकीचे आहे.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम निस्वार्थपणे करणे किंवा कामाच्या फळाबद्दल अलिप्त राहणे या दोन्ही गोष्टी आपल्याला मानसिक शांती देतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे (योग) आणि निकालाच्या चिंतेतून मुक्त राहणे (संन्यास) हे दोन्ही त्याला यशाकडेच नेतात.

संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील अभेद किंवा एकत्व ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.