🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा अग्नी प्रज्वलित असतो, तेव्हा तो प्रकाश आणि उष्णता देतो. पण तो विझला की त्याचे रूपांतर काळपट कोळशात होते, ज्याला पूर्वीचे तेज नसते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा त्याची विवेकबुद्धी आणि ज्ञान नष्ट होते. रागाच्या भरात माणूस आपले चांगले-वाईट विसरतो आणि ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा वागू लागतो. क्रोधाचा आवेग ज्ञानाचा प्रकाश गिळून टाकतो आणि माणसाला केवळ अज्ञानाच्या अंधारात (कोळशाप्रमाणे) सोडून देतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो, तेव्हा आपण चुकीचे निर्णय घेतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालातरी वाईट बोलल्याने नंतर पश्चात्ताप होतो. म्हणून राग आवरणे आणि शांत राहणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज क्रोधाचा विनाशकारी स्वभाव आणि त्यामुळे ज्ञानाचा कसा ऱ्हास होतो, हे एका सुंदर उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या मनाला येईल तसे वागू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले) कर्तव्य आहे, तेच पूर्ण निष्ठेने करावे. हेच कर्माचे खरे रहस्य किंवा 'वर्म' आहे. स्वधर्माचे पालन करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एखादे काम करताना ते आपल्याला आवडते की नाही यापेक्षा ते करणे आपले कर्तव्य आहे का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी कठीण वाटले तरी अभ्यासाचे आपले 'विहित' कर्म करणे हेच त्यांचे 'वर्म' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' पुरुषाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव आपल्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याचप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये विषयांच्या (शब्दादी विषयांच्या) ओढीपासून पूर्णपणे बाजूला काढतो, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. इंद्रिये ही मनाला बाहेर खेचणारी शक्ती आहेत; जेव्हा त्यांचा निग्रह होतो, तेव्हाच बुद्धीला स्थिरता प्राप्त होते. असा पुरुषच जगात 'पूर्णप्रज्ञ' म्हणजे पूर्ण ज्ञानी मानला जातो.

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेच्या वेळी टीव्ही किंवा मोबाईलच्या मोहावर नियंत्रण मिळवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हा इंद्रियनिग्रहाचाच एक भाग आहे. यामुळे आपली एकाग्रता आणि यश वाढते.

इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या लक्षणांचा उपसंहार माउली येथे करत आहेत.