🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मुख्य कारण अज्ञान आहे. जोपर्यंत मनुष्याला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते आणि हा संशय अधिक बलवान होत जातो. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे. ज्याप्रमाणे अंधार केवळ प्रकाशानेच नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या प्रखर तेजाने हा संशय समूळ नष्ट करणे आवश्यक आहे. ज्ञानाचा दिवा पाजळला की संशयाचा अंधकार क्षणात नाहीसा होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हृदयातील संशय ज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगतात, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला व्यवहारातील प्रत्येक क्रिया ब्रह्माचाच विलास वाटते. जसे सोन्याचे दागिने सोन्यापेक्षा वेगळे नसतात, तसे कर्माच्या रूपाने जे काही समोर येते, ते ब्रह्माव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नसते. त्याच्या दृष्टीने कर्ता, कर्म आणि क्रिया हे सर्व एकरूप होतात. कर्माचे केवळ निमित्त असते, परंतु त्यामागील अधिष्ठान केवळ परब्रह्मच असते, अशी त्याची धारणा असते.

दैनंदिन कामे करताना ती ओझे न मानता ईश्वराची सेवा समजावी. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना आपण समाजाच्या कल्याणासाठी योगदान देत आहोत आणि ही ईश्वराचीच सेवा आहे, असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि कामात आनंद मिळतो.

ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी कशी असते आणि त्याला कर्मामध्ये ब्रह्म कसे दिसते, याचे विवेचन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा खरा मार्ग नाही. खरा मार्ग म्हणजे कर्मामागील 'मी करतो' हा अहंकार सोडणे होय. अर्जुनाला 'धनुर्धरा' म्हणून संबोधून ते त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि कौशल्याची आठवण करून देत आहेत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा आणि कर्तेपणाचा गर्व सोडतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे आचरण करू शकतो. कर्माचा 'आदर' करणे म्हणजे ते ईश्वराची सेवा समजून पूर्ण निष्ठेने करणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम आपली जबाबदारी समजून आनंदाने पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर स्वतःचा बडेजाव न मिरवता, तो आपल्या मेहनतीचा आणि आशीर्वादाचा भाग आहे असे मानावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अहंकार सोडून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.