🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा समर्थ लोक असतात, त्यांच्या वागण्याचा खोलवर प्रभाव सर्वसामान्यांवर पडतो. सामान्य लोक स्वतःचे स्वतंत्र नियम बनवण्याऐवजी मोठ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणे सोपे समजतात. जर एखाद्या समर्थ व्यक्तीने एखादे कार्य केले, तर इतर लोकही तेच कार्य योग्य समजून करू लागतात. श्रेष्ठ व्यक्तींचे आचरण हे समाजासाठी एक 'प्रमाण' किंवा मापदंड ठरते. म्हणूनच, ज्यांच्याकडे नेतृत्व आहे किंवा जे समाजासाठी आदर्श आहेत, त्यांनी आपले आचरण अत्यंत जबाबदारीने आणि शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करणार असतो.

घरातील वडीलधारी माणसे किंवा शाळेतील शिक्षक जसे वागतात, मुले तसेच शिकतात. उदाहरण: जर पालकांनी घरात खोटे बोलणे टाळले, तर मुलेही आपोआप सत्याचे महत्त्व शिकतात आणि तसेच वागतात.

श्रेष्ठ पुरुषांच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर आणि समाजावर होणारा परिणाम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करून संन्यासी होण्यापेक्षा, आपल्या वाट्याला आलेली विहित कर्तव्ये (स्वधर्म) पार पाडणे अधिक महत्त्वाचे आहे. ज्याप्रमाणे आपण ज्या आश्रमात (ब्रह्मचर्य, गृहस्थ इ.) आहोत, त्या आश्रमाचे नियम पाळून आणि योग्य तेच कर्म करून आपण प्रगती साधली पाहिजे. कर्म करताना त्यातला प्रामाणिकपणा आणि नैतिक मूल्ये (धर्म) सोडता कामा नयेत. बाह्यतः कर्म सोडण्यापेक्षा अंतर्यामी आसक्ती सोडणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर तुम्ही विद्यार्थी असाल, तर अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. अभ्यासाचा कंटाळा करून तो सोडून देणे चुकीचे आहे. उलट, प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हाच तुमचा धर्म आहे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीच्या मार्गाचा अवलंब न करता कष्टाने अभ्यास करणे म्हणजे 'धर्म न सांडता' कर्म करणे होय.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेला कर्मयोग ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा फळाची आशा सोडून कर्तव्य करणे श्रेष्ठ मानले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून सांगितल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की त्याचा शोक हा केवळ अज्ञानामुळे आहे. 'झकविली चिंता' म्हणजे जी चिंता माणसाला सत्यापासून दूर नेते आणि कर्तव्यापासून परावृत्त करते. अर्जुनाने क्षत्रिय धर्माचे पालन करणे हेच त्याचे कर्तव्य आहे. येथे 'धनुष्य घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून, जीवनातील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सज्ज होणे आणि आपल्या जबाबदाऱ्या स्वीकारणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून किंवा गोंधळून जाऊन काम थांबवतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी परीक्षेच्या भीतीने अभ्यास करायचे सोडून रडत बसला असेल, तर त्याने ती भीती (चिंता) सोडून देऊन अभ्यासाला (धनुष्य) सुरुवात करणे आवश्यक आहे.

आत्म्याचे ज्ञान दिल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मोह सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.