🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निस्वार्थ कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना मनाचा जो 'मी करतो' हा अहंकार (कर्तेपणाचा भाव) किंवा 'मला काय मिळेल' ही फळाची अपेक्षा असते, तिला 'मनोधर्म' म्हटले आहे. हा मनोधर्म त्यागून जेव्हा आपण कर्म करतो, तेव्हाच ते कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे नेते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्तीचा त्याग करणे महत्त्वाचे आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निस्वार्थपणे कर्तव्य बजावण्याचा आणि कर्मातील फळाची आशा सोडण्याचा उपदेश करत आहेत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व याबद्दल जे सत्य सांगितले आहे, त्याबाबत आता तुझ्या मनात कोणताही संशय किंवा भ्रम राहू देऊ नकोस. अज्ञानामुळे निर्माण होणारा मोह सोडून दे आणि हा आत्मज्ञानाचा विचार तुझ्या अंतःकरणात कायमचा स्थिर कर. जेव्हा बुद्धी स्थिर होते, तेव्हाच माणूस योग्य कर्म करू शकतो.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळतो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता सत्य काय आहे हे ओळखून मनाला शांत ठेवणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या मोठ्या निर्णयात गोंधळ होत असेल तर 'सत्य आणि कर्तव्य' यावर लक्ष केंद्रित करून मन स्थिर करावे.

आत्म्याचे स्वरूप आणि देहाची नश्वरता स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचा गोंधळ थांबवून सत्य विचार मनात स्थिर करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'विहित' म्हणजे जे कर्तव्य म्हणून शास्त्राने सांगितले आहे, असेच कर्म करावे. आपले मन (मनोधर्म) विचलित होऊ न देता, इंद्रियांच्या आहारी न जाता, संयम राखून आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना अनेकदा आपले मन विचलित होते. अशा वेळी 'आता माझे सर्वात महत्त्वाचे कर्तव्य काय आहे?' याचा विचार करून, मन शांत ठेवून ते काम पूर्ण करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनाचा संयम राखून आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.