🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून केवळ कर्तव्य भावनेने आणि पूर्ण कौशल्याने (उत्तम प्रकारे) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगार किंवा बक्षिसाचा विचार न करता, आपले काम किती अचूक आणि दर्जेदार होईल याकडे लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, प्रत्येक विषयाचा अभ्यास उत्तम प्रकारे करण्यावर भर द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करताना, फळाची आशा सोडून कर्तव्य कर्म कसे करावे हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मोद्धाराचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात आपला खरा मित्र किंवा शत्रू आपण स्वतःच असतो. जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवून स्वतःला अधोगतीपासून वाचवले, तर आपण आपले मित्र होतो. पण जर आपण स्वतःला विषयांच्या आहारी जाऊ दिले, तर आपणच आपले शत्रू बनतो. मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे प्रयत्न महत्त्वाचे आहेत, हा या ओवीचा मुख्य गाभा आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय (उदा. आळस) सोडायची असते, तेव्हा दुसरे कोणीही आपल्याला मदत करू शकत नाही. आपल्याला स्वतःलाच निश्चय करून त्यातून बाहेर पडावे लागते. स्वतःला शिस्त लावणे हाच स्वतःचा मित्र होण्याचा मार्ग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की आत्मोद्धारासाठी स्वतःचे प्रयत्न आणि मनावर ताबा असणे किती आवश्यक आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करत आहेत. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत व्याकुळ झाला आहे. त्याच्या चित्ताला (मनाला) जणू काही टोचल्यासारखे दुःख होत आहे. जेव्हा माणसाचे मन मोहाने ग्रासले जाते, तेव्हा त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती नष्ट होते. अर्जुनाला येथे 'स्वधर्म' (कर्तव्य) आणि 'मोह' (नातेसंबंध) यातील फरक समजेनासा झाला आहे. ही अवस्था केवळ अर्जुनाची नसून, जीवनात कठीण प्रसंगी गोंधळलेल्या प्रत्येक मानवाची असते.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा गोंधळून न जाता मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरण: करिअर निवडताना किंवा मोठ्या वादात पडल्यावर काय योग्य आहे हे सुचत नाही, तेव्हा शांत राहून विचार करणे गरजेचे असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्या स्वकीयांना पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेली व्याकुळता आणि कर्तव्याबद्दलचा गोंधळ येथे व्यक्त झाला आहे.