🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला (आणि पर्यायाने मानवाला) कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित कर्म' म्हणजेच स्वधर्म ओळखला पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या शुद्ध आहे आणि ज्याचे आचरण केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, त्यालाच 'सद्धर्म' म्हटले आहे. असे कर्म करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता, आपले संपूर्ण चित्त त्या कामात ओतून, अत्यंत एकाग्रतेने ते पूर्ण करावे. मनाची ही एकाग्रता कर्माला भक्तीचे स्वरूप देते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुण मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य समजून आणि विषयावर लक्ष केंद्रित करून करावा. उदाहरण: गणिताचा सराव करताना मोबाईल किंवा इतर विचारांकडे लक्ष न देता केवळ गणितावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे 'मन लावून उचित कर्म' करणे होय.

निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगताना, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य एकाग्रतेने पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, आत्मज्ञानाचा असा मार्ग मी तुला स्पष्ट करून सांगतो ज्याने तुझे अंतःकरण प्रसन्न होईल. अध्यात्मिक प्रगतीसाठी मनाची प्रसन्नता आणि स्थिरता अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा मन विचलित नसते, तेव्हाच मनुष्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही ओवी बुद्धी स्थिर करण्याच्या प्रक्रियेची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यान किंवा चांगल्या विचारांचे वाचन करावे. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या वेळी मन स्थिर ठेवल्यास अभ्यासलेले विषय नीट आठवतात.

श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) अर्जुनाला मन स्थिर आणि प्रसन्न करण्याचे उपाय सांगण्यास सुरुवात करत आहेत.