🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी दुःखाचे मूळ हे इंद्रियांच्या विषयांवरील आसक्तीमध्ये आहे. जेव्हा एखादा साधक आपल्या अंतःकरणातून विषयांची ओढ किंवा वासना पूर्णपणे काढून टाकतो, तेव्हा दुःखाचा उगमच नष्ट होतो. ज्या ठिकाणी विषयांचा स्पर्शही नाही किंवा त्यांचे अस्तित्वही नाही, तिथे दुःखाला जागाच उरत नाही. हे आत्मिक शांतीचे आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या वस्तूवर (उदा. नवीन मोबाईल किंवा गाडी) अति प्रेम केले नाही, तर ती वस्तू खराब झाल्यावर किंवा हरवल्यावर आपल्याला दुःख होत नाही. आसक्ती सोडल्यास मन शांत राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला इंद्रियविषय आणि दुःख यांचा संबंध समजावून सांगत आहेत.