🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्माचे रहस्य उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे नैतिक आणि शास्त्रशुद्ध दृष्टीने 'उचित' (योग्य) आहे. तसेच, जे कर्म परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार (अवसरें) आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, तेच करावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना मनात कोणताही स्वार्थ किंवा फळाची आशा (अहेतुक) नसावी. जेव्हा माणूस अशा प्रकारे फळाची आसक्ती सोडून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याचे चित्त शुद्ध होते.

दैनंदिन जीवनात आपल्या वाट्याला आलेले काम पूर्ण निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न करता करावे. उदाहरणार्थ, रस्त्यावरून चालताना जर एखादा कचरा दिसला, तर तो उचलणे हे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे; ते कोणाकडून शाबासकी मिळवण्यासाठी न करता, आपले कर्तव्य म्हणून करावे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज मोक्षप्राप्तीसाठी निष्काम कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म करणे थांबवले म्हणजे माणूस 'नैष्कर्म्य' (कर्मरहित) होत नाही. प्रकृतीचे गुण माणसाला सतत काही ना काही करण्यास भाग पाडतात. त्यामुळे कर्माचा कंटाळा करून किंवा ते सोडून देऊन मुक्ती मिळत नाही, तर फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे सोडले तर तो ज्ञानी होऊ शकत नाही; त्याला कृती करावीच लागेल.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कोणत्याही सजीवासाठी कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माचे स्वरूप हे बंधनात्मक असू शकते, परंतु जर ते योग्य बुद्धीने केले तर ते बाधत नाही. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माच्या फळाची आशा सोडून आणि अहंकाराचा त्याग करून कर्मावर ताबा मिळवणे होय. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, तू कर्माच्या जाळ्यात न अडकता, कर्मालाच तुझे साधन बनवून त्यातून मुक्त हो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती प्रसिद्धीसाठी न करता आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास आपण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन अनासक्त वृत्तीने कर्तव्य कसे करावे, हे या ओवीतून समजावून सांगत आहेत.