🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत साक्षात्काराचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला चराचर सृष्टीमध्ये स्वतःच्या आत्म्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही दिसत नाही. 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपून सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो. ज्याची ही दृष्टी स्थिर झाली आहे आणि जो या अद्वैत भावात ठाम आहे, तोच खरा जीवन्मुक्त आहे. यात कोणतीही शंका नाही, असे प्रतिपादन येथे केले आहे.

दैनंदिन जीवनात सर्वांमध्ये एकच अंश आहे हे समजल्यास आपण कोणाचाही द्वेष करणार नाही. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्र-मैत्रिणींना स्वतःसारखेच मानून त्यांच्याशी प्रेमाने वागणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची दृष्टी आणि त्याची मुक्ती याबद्दल श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे सूर्याचे प्रतिबिंब पाण्यात पडते, तेव्हा सूर्य पाण्यात असल्यासारखा वाटतो, परंतु पाणी सूर्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला ओले करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष सर्व प्रकारची कर्मे करत असतानाही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा दोषांपासून पूर्णपणे अलिप्त असतो. त्याचे शरीर कर्मात गुंतलेले असले तरी त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले कर्तव्य पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्या कामाच्या यशापयशाचा अहंकार किंवा अतिदुःख मानू नये. उदाहरणार्थ, खेळताना पूर्ण ताकदीने खेळावे, पण हार किंवा जीत मनाला लावून घेऊ नये.

संसारात राहून कर्मे करत असतानाही ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.