🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या चौथ्या अध्यायातील या ९८ व्या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या संवादाचे वर्णन करतात. येथे श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा असा मार्ग सांगण्याचे आश्वासन देत आहेत, ज्यामुळे मनुष्य 'कृतकृत्य' होतो. 'कृतकृत्य' म्हणजे ज्याला आता काहीही मिळवायचे शिल्लक राहिलेले नाही असा पूर्णत्वाचा अनुभव. हे साध्य करण्यासाठी कोणत्याही क्लिष्ट विधींची गरज नसून, योग्य ज्ञानाने ते 'स्वभावें' म्हणजे अत्यंत सहजपणे प्राप्त होते, असे येथे सुचवले आहे. हा गुरु-शिष्य संवादातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू आहे.

कोणतेही मोठे ध्येय गाठण्यासाठी गोंधळून न जाता अनुभवी मार्गदर्शकाचे शब्द लक्षपूर्वक ऐकणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, अभ्यासात प्रगती करण्यासाठी शिक्षकांनी सांगितलेल्या सोप्या पद्धतींकडे दुर्लक्ष न करता त्या आत्मसात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मिक समाधान आणि ज्ञानाचा मार्ग सांगण्याची तयारी करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवान श्रीकृष्णांचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, 'काम' (वासना) हा मनुष्याचा सर्वात मोठा शत्रू आहे. हा केवळ पापाचा उगम नसून तो मनुष्याचे ज्ञान आणि विवेक पूर्णपणे झाकून टाकतो. म्हणूनच याला 'महापापी' असे म्हटले आहे. जोपर्यंत मनात वासना जिवंत आहे, तोपर्यंत मनुष्याला शांती आणि मोक्ष मिळू शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला (पंडुसुता) श्रीकृष्णांनी आज्ञा दिली आहे की, या वासनेचा मुळापासून नाश करणे हेच श्रेयस्कर आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या चुकीच्या गोष्टीचा मोह होतो किंवा स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे नुकसान करण्याची इच्छा होते, तेव्हा तो 'काम' आहे असे समजावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करण्याऐवजी कॉपी करण्याचा विचार येणे हा 'काम' आहे; अशा विचारांचा वेळीच नाश करणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

इंद्रिये, मन आणि बुद्धी यांच्या आश्रयाने राहणारा 'काम' हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे, हे सांगताना श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा नाश करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जे लोक समाजात श्रेष्ठ आहेत किंवा ज्यांच्याकडे अधिकार आहे, त्यांनी आपले कर्तव्य अत्यंत जबाबदारीने पार पाडले पाहिजे. सामान्य लोक नेहमी मोठ्यांचे अनुकरण करतात. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने चुकीचे वर्तन केले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, लोककल्याणासाठी आणि समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी समर्थांनी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुषाने केवळ स्वतःच्या मुक्तीचा विचार न करता समाजाला सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी स्वतः कर्म करून दाखवणे अनिवार्य आहे.

जर तुम्ही वर्गाचे मॉनिटर असाल किंवा घरात मोठे भाऊ-बहीण असाल, तर तुम्ही शिस्तीत वागले पाहिजे, कारण लहान मुले तुमचेच बघून शिकतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे ऐकतील.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी समाजासमोर आदर्श ठेवण्यासाठी कर्म करणे का आवश्यक आहे, याचे विवेचन श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) करत आहेत.