🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे अत्यंत मार्मिक वर्णन करतात. अर्जुन, जो एरवी अत्यंत पराक्रमी आणि शूर आहे, तो आता मोह आणि करुणेच्या गर्तेत अडकला आहे. ज्याप्रमाणे एखादा शक्तिशाली हत्ती चिखलात रुतल्यावर हतबल होतो आणि आपली शक्ती विसरतो, त्याप्रमाणे अर्जुन आपल्या कर्तव्यापासून विचलित झाला आहे. ही ओवी मानवी मनाच्या अशा अवस्थेचे दर्शन घडवते जिथे बुद्धी मोहामुळे कुंठित होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा आपण अर्जुनासारखे 'मोहात' असतो. अशा वेळी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवून योग्य मार्गदर्शनाची (गुरूची) गरज असते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे येणारे उत्तर विसरणे, अशा वेळी शांत राहून मन एकाग्र करणे आवश्यक असते.

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्र राजाला अर्जुनाच्या विषादग्रस्त आणि गोंधळलेल्या अवस्थेचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सृष्टीच्या चक्राचे गुपित उलगडून सांगतात. ते म्हणतात की, या जगातील सर्व सजीवांची (भूतांची) उत्पत्ती आणि त्यांचे पोषण पावसावर अवलंबून आहे. पाऊस पडला तरच अन्न निर्माण होते आणि सजीव जगतात. परंतु, हा पाऊस पडण्यासाठी 'यज्ञ' होणे आवश्यक आहे. येथे यज्ञ म्हणजे केवळ अग्नीतील आहुती नसून, निसर्गाप्रती केलेली कृतज्ञता, पर्यावरणाचे रक्षण आणि आपले विहित कर्म निस्वार्थपणे करणे होय. जेव्हा मनुष्य सृष्टीच्या नियमांचे पालन करतो, तेव्हाच हे जीवनचक्र सुरळीत चालते.

आपण निसर्गाकडून जे घेतो, ते परत देणे म्हणजे यज्ञ होय. उदाहरणार्थ, जर आपण भरपूर झाडे लावली आणि पर्यावरणाचे रक्षण केले (यज्ञ), तरच वेळेवर पाऊस पडेल आणि आपल्याला अन्न-पाणी मिळेल.

ज्ञानेश्वर महाराज सजीव, पाऊस आणि कर्तव्य (यज्ञ) यांच्यातील परस्पर संबंध स्पष्ट करत आहेत.