🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या रहस्याचे (वर्म) वर्णन करतात. ते म्हणतात की, मनुष्य कर्म करणे पूर्णपणे सोडू शकत नाही, कारण शरीर असेपर्यंत काही ना काही क्रिया घडतच असतात. खरी युक्ती ही आहे की, कर्म करत असतानाच त्यातील 'कर्तेपणा' आणि 'फळाची आशा' सोडून देणे. कर्माच्या द्वारेच कर्माचे बंधन तोडण्याची ही कला सर्वश्रेष्ठ आहे. यालाच 'नैष्कर्म्य' सिद्धी म्हणतात, जिथे कर्म करूनही त्याचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयापेक्षा खेळाच्या कौशल्यावर लक्ष दिल्यास तो तणावमुक्त राहून उत्तम खेळू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्याचे मर्म आणि कर्मातील अकर्म समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत योगाच्या पूर्णत्वाचे लक्षण सांगत आहेत. जेव्हा साधकाला 'मी देह नसून आत्मा आहे' हा अनुभव केवळ बुद्धीने नाही तर प्रत्यक्ष अनुभूतीने स्थिर होतो, तेव्हा तो योग सिद्ध झाला असे मानले जाते. अशा अवस्थेत साधक कर्माच्या पलीकडे जातो. त्याला कर्माची फळे किंवा बंधने बाधत नाहीत, कारण त्याचे 'मी करतो' हे कर्तृत्व संपलेले असते. आत्मज्ञानामुळे कर्माचे अस्तित्वच पुसले जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता करतो, तेव्हा आपल्याला त्या कामाचा ताण जाणवत नाही. उदा. अभ्यास करताना जर आपण विषयाशी एकरूप झालो, तर थकवा जाणवत नाही आणि कर्माचे ओझे वाटत नाही.

श्रीज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानामुळे कर्माची बंधने कशी सुटतात आणि योगाची पूर्णता कशी होते, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे खरे मूळ अज्ञानात असते. जेव्हा माणसाला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान नसते, तेव्हा त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते. हा संशय माणसाच्या प्रगतीत आणि आत्मज्ञानात मोठा अडथळा ठरतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'विवेक' आवश्यक आहे. विवेक म्हणजे काय योग्य आणि काय अयोग्य, काय नश्वर आणि काय शाश्वत हे समजून घेण्याची बुद्धी. ज्याप्रमाणे एखादे झाड मुळासकट काढण्यासाठी धारदार शस्त्राची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाचे धारदार शस्त्र वापरून तो समूळ नष्ट करावा, असा उपदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल किंवा ध्येयाबद्दल शंका येते, तेव्हा गोंधळून न जाता विवेकाने (शांत विचाराने) त्या शंकेचे कारण शोधावे आणि ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही हा संशय अभ्यासाच्या नियोजनाने आणि आत्मविश्वासाने (विवेकाने) दूर करावा.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाच्या तलवारीने हृदयातील संशय तोडण्यास सांगतात. ज्ञानेश्वर महाराज येथे विवेकाचे महत्त्व विशद करत आहेत.