🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे सूर्याचे प्रतिबिंब पाण्यात पडते, तेव्हा सूर्य पाण्यात असल्यासारखा वाटतो, परंतु पाणी सूर्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला ओले करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष सर्व प्रकारची कर्मे करत असतानाही त्या कर्मांच्या फळांपासून किंवा दोषांपासून पूर्णपणे अलिप्त असतो. त्याचे शरीर कर्मात गुंतलेले असले तरी त्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले कर्तव्य पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्या कामाच्या यशापयशाचा अहंकार किंवा अतिदुःख मानू नये. उदाहरणार्थ, खेळताना पूर्ण ताकदीने खेळावे, पण हार किंवा जीत मनाला लावून घेऊ नये.

संसारात राहून कर्मे करत असतानाही ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला 'पंडुसुता' (पांडुपुत्र) म्हणून संबोधून त्याला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आठवण करून देतात. कर्माचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे, तर कर्माच्या फळाची हाव आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे खरा त्याग होय. 'तत्त्वतां' या शब्दाचा अर्थ असा की, कर्म केवळ नावापुरते न करता ते मनापासून आणि योग्य पद्धतीने केले पाहिजे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता करण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (कर्तव्य) प्रामाणिकपणे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, खेळताना फक्त जिंकण्यासाठी न खेळता, आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल याकडे लक्ष देणे म्हणजे 'संग' सोडून कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी इंद्रिये नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, दृश्य) धावत असतात. परंतु हे बाह्य सुख क्षणभंगुर आणि विनाशी असते. जो साधक या बाह्य विषयांवरील आपली आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तो अंतर्मुख होतो. जेव्हा चित्त स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आत्म्यामध्ये अशा सुखाचा अनुभव येतो ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. हे सुख 'निःसंशय' म्हणजे खात्रीशीर आणि शाश्वत असते. बाह्य जगावर अवलंबून नसलेले हे स्वयंभू सुखच योग्याचे खरे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कौतुकात सुख शोधतो. पण हे सुख संपले की आपल्याला दुःख होते. त्याऐवजी दिवसातून काही वेळ शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास (ध्यान), आपल्याला बाह्य साधनांशिवाय मिळणाऱ्या शांततेचा अनुभव येईल. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी बाहेर खेळायला जाण्यापेक्षा १० मिनिटे शांत बसल्यास मन अधिक एकाग्र होते.

इंद्रियांच्या बाह्य विषयांत सुख शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख मानणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.