🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने सांगितलेले कर्तव्य) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाची कोणतीही हाव किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर तेच कर्म ईश्वराची सेवा ठरते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत किती गुण मिळतील या चिंतेत न पडता, केवळ आपला अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि उत्तम रीतीने करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे सार स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला सांगतात की, फळाची आशा सोडून कर्म करणे हाच खरा संन्यास आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या फळावरचा आपला अधिकार सोडून देते, तेव्हा त्या कर्माचे परिणाम (पाप किंवा पुण्य) त्याला चिकटत नाहीत. हेच आत्मज्ञानाचे आणि मुक्तीचे खरे लक्षण आहे. संन्यास म्हणजे कर्म सोडणे नव्हे, तर कर्मातील अहंकार आणि फळाची आसक्ती सोडणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माच्या फळाचे बंधन कसे तोडावे आणि खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप काय आहे, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. शस्त्रे केवळ जड वस्तूंना किंवा शरीराला छेद देऊ शकतात, पण आत्मा हा सूक्ष्म आणि चैतन्यमय असल्याने त्याला शस्त्रे स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी ज्याप्रमाणे लाकूड किंवा इतर वस्तूंना जाळून भस्म करतो, तसा तो आत्म्याला जाळू शकत नाही. पाणी कोणत्याही पदार्थाला ओले करून विरघळवू शकते, पण आत्म्यावर पाण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. तसेच, वारा ओलावा शोषून घेतो, पण तो आत्म्याला कोरडे करू शकत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा आणि शाश्वत आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची किंवा संकटांची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) सुरक्षित आणि अविनाशी आहे. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात शरीर थकले तरी मनाची शक्ती आणि आत्मबळ टिकवून ठेवण्यासाठी या विचाराचा उपयोग होतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच रसाळ निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.