🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (विहित धर्म) धरून आहे. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे केवळ शारीरिक हालचाल नसून ते एक 'परम अनुष्ठान' म्हणजेच ईश्वराची सर्वोच्च सेवा ठरते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे. जर त्याने तो अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि एकाग्रतेने केला, तर तेच त्याचे अनुष्ठान ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचणे हे उचित कर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माची व्याख्या आणि त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व पटवून देतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. मनाला आवरण्यापेक्षा इंद्रियांना आवरणे अधिक प्रभावी ठरते. त्यांनी येथे वृक्षाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखाद्या झाडाचे मूळच नष्ट केले, तर फांद्या आणि पाने आपोआप वाळून जातात. त्याचप्रमाणे, जर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त केले, तर मनातील वासना आणि चंचलता आपोआप नष्ट होऊन मन आत्मस्वरूपी स्थिर होते. ही मनाची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही पहिली पायरी आहे.

जर आपल्याला अभ्यासात किंवा कामात एकाग्रता हवी असेल, तर आधी मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांपासून (इंद्रियांपासून) दूर राहायला हवे. एकदा का ही बाह्य आकर्षणे थांबली की मन आपोआप अभ्यासात लागेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही बंद ठेवला की मन आपोआप पुस्तकात रमते.

मन स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य हा प्रकाशाचा स्रोत आहे आणि त्याच्या अस्तित्वामुळे रात्र कधीच त्याच्या समोर येऊ शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी माणसाची कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. तो कर्मांच्या फळांपासून आणि बंधनांपासून पूर्णपणे मुक्त असतो, कारण त्याच्या कर्मात 'मी' पणाचा अभाव असतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप काम केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य समजून आनंदाने करावे. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळाल्यावर 'मीच हुशार आहे' असे न म्हणता, 'हा माझ्या मेहनतीचा आणि गुरूंच्या आशीर्वादाचा भाग आहे' असे मानणे.

आत्मज्ञानी व्यक्ती कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्त राहते आणि कर्माचा अहंकार कसा सोडते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.