🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडताना त्यातून काय मिळेल या फळाची आशा करू नये. फळाची आसक्ती माणसाला लोभ आणि दुःखात अडकवते. तसेच, कर्म करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार बाळगणे हे बंधनाचे मुख्य कारण ठरते. जेव्हा आपण फळाची आशा सोडतो आणि अहंकार त्यागून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते. हेच अर्जुनाला श्रीकृष्णाने सांगितलेले कर्माचे गुपित आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करेन' असा दृष्टिकोन ठेवणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, ज्यात फळ आणि अहंकार या दोन्हीच्या त्यागावर भर दिला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या गहनतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, कर्म म्हणजे काय, अकर्म म्हणजे काय आणि विकर्म म्हणजे काय, हे समजून घेणे साध्या माणसाचे काम नाही. कर्माची गती इतकी सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीची आहे की, ज्यांना आपण आत्मज्ञानी किंवा विद्वान म्हणतो, असे लोक सुद्धा कर्माचे फळ आणि त्याचे स्वरूप ठरवताना संभ्रमात पडतात. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि त्याची आध्यात्मिक गती ओळखणे हे बुद्धीच्या पलीकडचे आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम करताना ते केवळ वरवर पाहून ठरवू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्याला शिस्त लावण्यासाठी दिलेला ओरडा हा वरवर 'वाईट' वाटला तरी त्यामागील हेतू कल्याणाचा असेल तर ते कर्म शुद्ध असते. कर्माचा विचार करताना नेहमी हेतू तपासावा.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या सिद्धांतावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची गहनता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.