🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी कर्माची गती समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कर्माचे तीन मुख्य प्रकार आहेत: १. विहित कर्म (जे शास्त्रानुसार योग्य आहे), २. विकर्म (जे निषिद्ध किंवा चुकीचे आहे) आणि ३. अकर्म (फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म किंवा कर्माचा अभाव). या तिन्हींमधील सूक्ष्म फरक ओळखणे कठीण असते, कारण कर्माची गती गहन आहे. केवळ बाह्य कृतीवरून कर्म ठरत नाही, तर त्यामागील हेतू महत्त्वाचा असतो.

दैनंदिन जीवनात आपण कोणतीही कृती करण्यापूर्वी ती योग्य (कर्म) आहे की अयोग्य (विकर्म) याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'कर्म' आहे, पण कॉपी करणे हे 'विकर्म' आहे. फळाची चिंता न करता कर्तव्य पार पाडणे हे 'अकर्म' स्थितीकडे नेते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म, अकर्म आणि विकर्म यांतील सूक्ष्म फरक आणि कर्माची गहन गती समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्या भिंतीवर किंवा कापडावर चित्रकार विविध हालचाली करणारी चित्रे काढतो, ती चित्रे पाहताना क्रियाशील वाटतात, परंतु प्रत्यक्षात ती हालचाल करत नाहीत किंवा त्यांना त्या क्रियेचा अभिमान नसतो. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या बुद्धीला 'मी हा कर्ता आहे' असा स्पर्शही होत नाही. त्याचे शरीर जगाच्या व्यवहारात गुंतलेले दिसले तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनापासून पूर्णपणे मुक्त असते.

दैनंदिन जीवनात एखादे मोठे काम पूर्ण झाल्यावर 'हे मीच केले' असा अहंकार न बाळगता, 'हे ईश्वरी इच्छेने झाले' अशी भावना ठेवल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना स्वतःच्या नावाचा मोठेपणा न शोधणे.

ज्ञानी पुरुष कर्माचा कर्तेपणा न स्वीकारता कर्मे कशी करतो, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि शास्त्राला अनुसरून जे कर्तव्य (स्वधर्म) प्राप्त झाले आहे, त्याचेच पालन करावे. जेव्हा आपण आपले विहित कर्तव्य करतो, तेव्हा ते ओझे वाटत नाही. ज्याप्रमाणे एखादा प्रशस्त आणि अडथळे नसलेला रस्ता प्रवाशाला थकवा जाणवू देत नाही आणि तो सहजपणे ध्येयापर्यंत पोहोचतो, त्याचप्रमाणे स्वधर्माचे आचरण केल्याने मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती विनासायास होते. परधर्माचे किंवा दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे अनुकरण करणे हे कठीण आणि त्रासदायक ठरू शकते.

दैनंदिन जीवनात, प्रत्येकाने आपली जबाबदारी ओळखून काम करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. दुसऱ्याची नक्कल करण्यापेक्षा स्वतःच्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्माचे पालन करणे कसे सुखकर आणि श्रेयस्कर आहे, हे समजावून सांगत आहेत.