🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. जो साधक आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांना विवेकाने जिंकतो आणि बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. 'धाला' या शब्दाचा अर्थ येथे 'तृप्त होणे' असा आहे. ज्याला स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान झाले आहे, त्याला जगातील कोणत्याही इतर सुखाची उणीव भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्ण' मानला जातो. ही पूर्णता भौतिक नसून आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून आपल्या मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रियजय' या तत्त्वाचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, आरोग्यासाठी जिभेवर ताबा ठेवून पथ्य पाळणे हा देखील एक प्रकारचा इंद्रियजयच आहे.

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला विचारले की स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे काय असतात? त्यावर उत्तर देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा द्रव्याने केलेले यज्ञ हे सकाम असू शकतात आणि ते मर्यादित फळ देतात. परंतु ज्ञानयज्ञ हा बुद्धी आणि आत्म्याच्या स्तरावर असतो. सर्व कर्मांची परिप्ती ज्ञानात होते. ज्ञानामुळे अज्ञान नष्ट होते आणि मनुष्याला मोक्ष मिळतो. म्हणूनच ज्ञानी लोकांच्या मते ज्ञानयज्ञ हा सर्वश्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात वस्तूंचा त्याग असतो, तर ज्ञानयज्ञात अहंकाराचा आणि अज्ञानाचा त्याग असतो.

केवळ बाह्य कर्मकांड करण्यापेक्षा, आपण जे काम करतो त्यामागचा उद्देश आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, केवळ दान देण्यापेक्षा, ते दान कोणाला आणि का द्यावे याचे ज्ञान असणे अधिक श्रेष्ठ आहे.

आत्मसाक्षात्काराच्या मार्गावर द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.